Tại hội thảo khoa học AIOC 2026, phiên báo cáo IC459 với chủ đề 'Vitrectomy Basics Reimagined: A Step-by-Step Surgical Playbook for Young VR Surgeons' đã hệ thống hóa toàn bộ quy trình phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) cơ bản và nâng cao cho phẫu thuật viên võng mạc - dịch kính trẻ.
Mastering the Machines: Cấu hình và động lực học máy cắt dịch kính
Làm chủ máy cắt dịch kính là yếu tố then chốt quyết định thành công của ca mốc. Tam giác cắt dịch kính gồm ba yếu tố tương tác chặt chẽ với nhau: dòng dịch vào (quy định áp lực nội nhãn - IOP), tốc độ cắt (cut rate) và lực hút chân không (quy định sự di chuyển của mô). Hệ thống truyền dịch hiện đại chủ yếu sử dụng cơ chế nén khí (gas-forced infusion) kết nối với máy nén hoặc bình khí nén, thay thế cho hệ thống truyền dịch dựa vào trọng lực vốn ít còn được sử dụng. Về hệ thống hút ra, cơ chế Venturi dựa trên nguyên lý Bernoulli (khí nén di chuyển vận tốc cao tạo chân không) chiếm ưu thế so với cơ chế con lăn nhu động (peristaltic).
Các thông số kiểm soát dòng ra bao gồm cỡ ống (gauge), kích thước cổng cắt và chu kỳ hoạt động (duty cycle). Khi tăng số gauge từ 20G, 23G, 25G đến 27G, đường kính trong của đầu cắt giảm dần. Đầu cắt 27G hiện đại có diện tích cổng cắt lớn hơn (0.079 mm² so với 0.066 mm²) và vị trí cổng nằm sát đầu kim hơn, giúp thao tác tách và bóc màng dễ dàng. Về cơ chế đầu cắt, các dòng máy hiện đại sử dụng cơ chế khí nén kép (dual pneumatic) đạt tốc độ 10,000 đến 20,000 lần cắt/phút (cuts per minute - cpm) với lưỡi cắt hai chiều (bi-blade/beveled), không phụ thuộc vào lò xo đàn hồi. Đầu cắt siêu âm (hypersonic) giới thiệu năm 2017 giúp hóa lỏng dịch kính bằng tần số dao động cao mà không gây co kéo võng mạc.
Việc điều chỉnh chu kỳ hoạt động (duty cycle) cho phép tối ưu hóa từng giai đoạn: chế độ cắt trung tâm (core mode) tăng dòng chảy nhưng tạo nhiều co kéo hơn, trong khi chế độ gọt sát võng mạc (shave mode) an toàn hơn. Báo cáo khuyến cáo cài đặt chân không khoảng 600 mmHg cho cắt dịch kính trung tâm ở tốc độ 20,000 cpm (trên máy Constellation), giảm xuống 500-400 mmHg khi ra vùng chu biên võng mạc áp, và giảm xuống 300 mmHg ở vùng võng mạc bong.
| Thông số / Chỉ số máy cắt | Giá trị và đặc tính theo tài liệu |
|---|---|
| Tốc độ cắt máy khí nén kép | 10,000 - 20,000 cpm, thiết kế bi-blade |
| Chân không cắt trung tâm (Constellation) | 600 mmHg ở tốc độ 20,000 cpm |
| Chân không gọt chu biên (áp / bong) | 400 - 500 mmHg (võng mạc áp); 300 mmHg (võng mạc bong) |
| Diện tích cổng cắt 27G cải tiến | 0.079 mm² (so với 0.066 mm² thế hệ cũ) |
Thảo luận về hiệu năng đầu cắt và chẩn đoán hỏng hóc dụng cụ
Trong phần thảo luận, các chuyên gia ghi nhận hệ thống dòng chảy trên các máy thế hệ mới (như Unity) dù có tốc độ cắt cao nhưng đôi khi dòng chảy không tương thích với tốc độ cắt, gây ra hiện tượng giảm áp nhãn cầu không mong muốn. Để kéo dài tuổi thọ đầu cắt reused và tránh co kéo cơ học (motor traction) lên võng mạc, phẫu thuật viên có thể giảm tốc độ cắt từ 10,000 cpm xuống 5,000 cpm sau lần sử dụng đầu tiên nhằm giảm ma sát và mài mòn.
Dấu hiệu nhận biết đầu cắt không hoạt động đúng chức năng bao gồm: nhìn thấy lưỡi cắt trong không di chuyển dù máy vẫn chạy; bọt khí trào ra từ cổng cắt (do chỉ có lực hút chân không mà không có hành động cắt); rung tay phẫu thuật viên thay đổi (âm thanh chạy thuần túy không kèm độ rung dao động của lưỡi guillotine); và dải dịch kính bị kéo dính ra ngoài cổng cắt khi rút dụng cụ. Phẫu thuật viên cần kiểm tra kỹ chức năng cắt ngay ở đầu ca phẫu thuật, phía sau bao sau thủy tinh thể trước khi đặt hệ thống quan sát góc rộng (BIOM/Resight).
Port Placement, Core Vitrectomy và PBD Induction: Kỹ thuật mở cổng và bong dịch kính sau
Mở cổng (port placement) đúng kỹ thuật cần đẩy lệch kết mạc và đi dao vát chéo (bevel oblique). Ở mắt trục nhãn cầu dài, phẫu thuật viên có thể soi xuyên rãnh (retro-illumination) tại cùm mắt để nhận biết vùng pars plana hoặc tạo cổng bên không thuận trước, dùng que sáng (light pipe) đè ấn quan sát để đặt cổng bên thuận lùi ra sau hơn (5-6 mm). Luôn đặt canula truyền dịch ở cổng thái thái dưới đầu tiên, kiểm tra vị trí canula bằng que sáng trước khi bật dòng truyền, sau đó mới tạo hai cổng còn lại. Cần làm sạch dịch kính chân cổng để tránh gây co kéo khi di chuyển dụng cụ. Hai cổng phía trên nên đặt gần vị trí 3 giờ và 9 giờ thay vì quá gần nhau để dễ thao tác vùng chu biên.
Tạo bong dịch kính sau (posterior vitreous detachment - PVD) là bước bắt buộc. Nhuộm dịch kính bằng Triamcinolone acetonide (TA) giúp quan sát rõ ràng. Nếu đầu cắt không hít và nâng được màng hyoid sau tại bờ đĩa thị, phẫu thuật viên chuyển sang dùng nhíp bóc màng ILM (ILM forceps), que mềm (soft tip/passive backflush), vòng Finesse (finesse loop), hoặc móc pick (kim 26G bẻ cong hoặc móc Pryon/Alcon). Trong hội chứng co kéo dịch kính hoàng điểm (VMT), cần cắt sạch co kéo quanh hố thị ở độ phóng đại cao với chân không thấp (200-300 mmHg) trước khi tạo PVD từ phía mũi đĩa thị.
Trong các trường hợp bong võng mạc xuất tiết ở bệnh nhân trẻ hoặc bệnh võng mạc đái tháo đường có xuất huyết dưới màng hyoid, có thể áp dụng kỹ thuật dùng đầu đốt điện cao tần (diathermy) tạo một lỗ nhỏ trên màng hyoid tách xa võng mạc, sau đó đưa đầu cắt vào lách qua lỗ mở để mở rộng PVD. Đối với co kéo mạch máu - võng mạc chu biên (TRS), kỹ thuật tạo vi PVD chu biên (peripheral micro-PVDs) bằng ống hút đầu cứng (hard tip) phối hợp cannula đầu mềm giúp giải phóng màng chu biên an toàn.
PFCL, Air and Silicone Oil Controlled Exchanges: Bơm trao đổi dịch - khí - dầu
Dung dịch perfluorocarbon (perfluorocarbon liquids - PFCL) có trọng lượng riêng cao, không hòa tan với dung dịch muối cân bằng (BSS) và dầu silicone, độ nhớt thấp và trong suốt, là công cụ tối ưu để đè phẳng võng mạc trong bong võng mạc có tăng sinh dịch kính võng mạc (proliferative vitreoretinopathy - PVR), rách võng mạc khổng lồ (GRT), hoặc dồn dịch máu dưới võng mạc. Mẹo lâm sàng quan trọng: bơm PFCL bằng bơm tiêm BD không có nút cao su đôi (double stopper) để tránh hiện tượng dồn áp lực ngắt quãng tạo bọt nhỏ (bullet effect). Bơm chậm trực tiếp lên đĩa thị, tuyệt đối không bơm trực tiếp vào hố thị để tránh gây PFCL dưới hoàng điểm.
Trước khi bơm PFCL, bắt buộc phải cắt dịch kính phía trước thật sạch và giải phóng dịch kính quanh canula truyền. Luôn theo dõi đập động động mạch đĩa thị; nếu có đập động đĩa thị, đó là dấu hiệu nghẽn canula truyền hoặc tốc độ bơm quá nhanh làm tăng IOP vọt phát. Trong trao đổi Khí - Dịch (Fluid-Air Exchange - FAX), hút dịch dưới võng mạc qua tất cả các lỗ rách. Khi trao đổi PFCL - Dầu silicone, giữ đầu cannula cứng (hard tip) sát đĩa thị để PFCL thoát ra thụ động dưới sự đè ép của dầu silicone (1000 cSt, 2000 cSt hoặc 5000 cSt).
| Chỉ định / Quy trình | Kỹ thuật và lưu ý lâm sàng theo tài liệu |
|---|---|
| Bơm PFCL đè võng mạc | Bơm tiêm BD không đệm cao su đôi; bơm lên đĩa thị, tránh xa hoàng điểm |
| Xử trí PFCL dưới võng mạc ngoài hố thị (>2 DD) | Bắn laser quang đông xung quanh giọt PFCL và theo dõi, không can thiệp sâu |
| Hút giọt PFCL sát hố thị | Hút trực tiếp bằng kim 38G/41G với lực hút chậm; cấm bơm nước muối gây phồng hố thị |
| Dầu silicone tạm thời | 1000 cSt, 2000 cSt hoặc 5000 cSt tùy độ phức tạp PDR/GRT |
Advanced Moves: Cắt võng mạc nới lỏng (Relaxing Retinotomies) và xử trí biến chứng
Cắt võng mạc nới lỏng (relaxing retinotomy) chỉ định khi võng mạc co ngắn nghiêm trọng, nếp gấp hình sao (star folds), co kéo vòng chu biên phía trước, bờ rách khổng lồ cuộn ngược, hoặc do PVR dưới võng mạc/kẹt võng mạc sau chấn thương. Mục tiêu duy nhất là giải phóng hoàn toàn lực co kéo cơ học. Trước khi cắt, phải loại bỏ tối đa màng trên võng mạc (ERM) và bóc màng ILM đến tận bờ cung mạch bằng sự hỗ trợ đè giữ của PFCL.
Thao tác bắt buộc trước khi cắt võng mạc là đông điện (cautery) kỹ lưỡng đường cắt dự kiến để tránh chảy máu. Võng mạc chu biên phía trước thường vô mạch nên ít chảy máu, nhưng vùng võng mạc phía sau có mạch nuôi rất dễ chảy máu. Thực hiện cắt võng mạc dưới môi trường dung dịch muối (saline) thay vì dưới khí (air), vì môi trường khí đẩy võng mạc áp sát hắc mạc khiến đầu cắt dễ phạm vào hắc mạc. Nếu lỡ cắt vào hắc mạc gây chảy máu cấp tính: lập tức nâng áp lực truyền khí/dịch lên 60 - 100 mmHg và thực hiện đông điện sâu (deep aggressive cautery). Sau khi cắt võng mạc, phải gọt bỏ toàn bộ mép võng mạc phía trước nhằm ngăn ngừa biến chứng hạ áp nhãn cầu và PVR tái phát. Cuối cùng, lấp đầy nhãn cầu bằng PFCL, bắn laser quang đông mép cắt, trao đổi Khí - Dịch và bơm dầu silicone 2000 cSt (hoặc khí C3F8 2.5 cc). Trường hợp có kèm lỗ hoàng điểm, có thể ghép võng mạc tự thân (autologous retinal graft) lấy từ mép cắt võng mạc.
Kỹ thuật cắt dịch kính trong môi trường khí (Vitrectomy Under Air)
Trong phần thảo luận cuối, kỹ thuật cắt dịch kính dưới môi trường khí (vitrectomy under air) được ứng dụng khi phẫu thuật các trường hợp võng mạc áp mà trợ thủ đè ấn chu biên không tốt. Do chỉ số khúc xạ thay đổi, phẫu thuật viên không nhìn trực tiếp được dải dịch kính mà quan sát sự thay đổi tại khúc xạ gợn sóng của ranh giới interface khí - dịch và độ cong khúc xạ của que laser (laser probe bending). Khi đưa đầu cắt vào gọt dịch kính chu biên, vùng có dịch kính sẽ lập tức được thay thế lấp đầy bởi bọt khí ngay sau khi dải dịch kính bị cắt đứt.
Bình luận: Tài liệu video hội thảo AIOC 2026 mang tính thực hành lâm sàng cao. Mọi thông số kĩ thuật (như lực hút 600 mmHg cho cắt trung tâm ở 20,000 cpm, lực hút 200-300 mmHg khi xử lý VMT, áp lực bơm vọt 60-100 mmHg khi chảy máu hắc mạc) đều dựa trên kinh nghiệm báo cáo của các chuyên gia. Cần lưu ý phẫu thuật cắt võng mạc nới lỏng (relaxing retinotomy) là thủ thuật xâm lấn lớn, nguy cơ tái phát PVR và hạ áp nhãn cầu cao nếu không gọt sạch mép võng mạc chu biên phía trước.
Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng:
- Luôn kiểm tra chức năng cắt cơ học và âm thanh/độ rung của đầu cắt ở đầu ca mổ trước khi đưa hệ thống quan sát góc rộng vào mắt.
- Bơm PFCL bằng bơm tiêm không có nút cao su đôi (double stopper) và bơm trực diện lên đĩa thị để tránh hiện tượng bọt khí ngắt quãng và đắng PFCL dưới hoàng điểm.
- Thực hiện cắt võng mạc nới lỏng dưới môi trường saline (không làm dưới khí) và bắt buộc đông điện kỹ đường cắt trước khi đưa đầu cắt vào.
- Nếu xuất huyết hắc mạc xảy ra do phạm lưỡi cắt, nâng ngay áp lực truyền lên 60-100 mmHg và đông điện sâu trực tiếp tại điểm chảy máu.
Tài liệu tham khảo:
Sit Rayada, Shishi Ram Murthy, Priti Chandrakant, Shashir. 2026. Vitrectomy Basics Reimagined: A Step by Step Surgical Playbook for Young VR Surgeons. AIOC 2026 Proceedings, IC459. Video ID: Fou_3zmXC6I.