Nghiên cứu của Yan Peng và cộng sự công bố năm 2020 trên 19 mắt của 15 bệnh nhân người lớn bị bỏng mắt nặng kèm hoại tử bán phần trước đã chứng minh hiệu quả của phẫu thuật tạo hình màng Tenon (Tenonplasty) kết hợp ghép màng ối (amniotic membrane transplantation - AMT). Đây là giải pháp can thiệp ngoại khoa cấp tính giúp tái tưới máu củng mạc, ổn định bề mặt nhãn cầu và ngăn ngừa nguy cơ thủng nhãn cầu đe dọa thị lực.
Cơ chế bảo vệ củng mạc của vạt Tenon giàu mạch máu
Bỏng mắt mức độ nặng phá hủy hệ mạch máu thượng củng mạc, gây ra tình trạng thiếu máu cục bộ (ischemia) và hoại tử củng mạc tiến triển. Màng ối ghép đơn độc không thể sống sót hoặc thúc đẩy biểu mô hóa trên nền củng mạc vô mạch. Phẫu thuật tạo hình màng Tenon thực hiện giải phóng vạt Tenon từ vùng xích đạo nhãn cầu, kéo trượt ra phía trước để che phủ vùng củng mạc bị hoại tử. Vạt Tenon hoạt động như một cuống mạch nuôi (vascular pedicle), tái lập nguồn cấp máu trực tiếp cho củng mạc, làm giá đỡ cho tế bào biểu mô kết mạc di chuyển và tăng tỷ lệ bám dính thành công của màng ối phía trên.
Dữ liệu lâm sàng từ nghiên cứu của Yan Peng và cộng sự (2020)
Nghiên cứu tiến cứu thực hiện tại Trung tâm Nhãn khoa Đại học Tôn Trung Sơn từ tháng 10/2012 đến tháng 8/2018 trên các bệnh nhân bỏng mắt nặng có biến chứng hoại tử bán phần trước.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu | 19 mắt, 15 bệnh nhân người lớn, tiến cứu |
| Tuổi trung bình | 46 tuổi |
| Tác nhân gây bỏng | 1 ca bỏng nhiệt, 2 ca bỏng acid, 16 ca bỏng kiềm |
| Thời gian từ chấn thương đến phẫu thuật | Từ 3 đến 91 ngày |
| Phạm vi thiếu máu vùng rìa | Từ 3 đến 10 giờ |
| Thời gian ổn định bề mặt nhãn cầu | Từ 26 đến 156 ngày |
| Tỷ lệ tái tạo bề mặt thành công | 100% (19/19 mắt), không xảy ra thủng giác mạc hoặc củng mạc |
| Thị lực trung bình sau phẫu thuật | 2.87 logMAR (giảm nhẹ so với mức 2.83 logMAR trước mổ do đục giác mạc tiến triển) |
| Biến chứng muộn ghi nhận | Đục giác mạc (19 mắt), giả mộng thịt khu trú (5 mắt), tăng nhãn áp thứ phát (7 mắt), đục thủy tinh thể thứ phát (8 mắt), dính mi cầu nhẹ (3 mắt), quặm mi (5 mắt) |
| Liều lượng doxycycline đồng trị liệu | 100 mg uống 2 lần/ngày trong 10 ngày |
Bình luận: Nghiên cứu của Yan Peng và cộng sự cung cấp một phác đồ ngoại khoa hiệu quả để cứu vãn nhãn cầu trong giai đoạn cấp tính của bỏng mắt nặng. Tuy nhiên, thiết kế nghiên cứu còn một số hạn chế lớn như cỡ mẫu nhỏ, không có nhóm chứng đối chứng trực tiếp và chưa phân loại mức độ tổn thương theo các thang điểm chuẩn hóa như phân loại Dua (Dua's classification). Việc đánh giá thiếu máu củng mạc hoàn toàn dựa trên quan sát lâm sàng chủ quan mà không có sự hỗ trợ của chụp mạch huỳnh quang bề mặt nhãn cầu (ocular surface fluorescein angiography) để xác định chính xác ranh giới vùng vô mạch. Phẫu thuật Tenonplasty kết hợp ghép màng ối thực chất là một can thiệp bảo tồn cấu trúc nhãn cầu; cải thiện thị lực lâu dài cho bệnh nhân vẫn đòi hỏi các phẫu thuật tạo hình phức tạp ở giai đoạn di chứng như ghép giác mạc xuyên (penetrating keratoplasty) hoặc ghép giác mạc nhân tạo (keratoprosthesis).
Khuyến nghị thay đổi thực hành lâm sàng
- Luôn đánh giá và phân độ tình trạng thiếu máu vùng rìa và củng mạc ngay ở lần thăm khám đầu tiên để quyết định chỉ định can thiệp ngoại khoa kịp thời.
- Áp dụng nghiệm pháp bấm nhẹ kết mạc (conjunctival snip test) tại vùng nghi ngờ thiếu máu: nếu có chảy máu chứng tỏ còn tưới máu (chỉ định ghép màng ối đơn thuần); nếu hoàn toàn không chảy máu và mô có màu trắng sứ, bắt buộc phải tiến hành phẫu thuật tạo hình màng Tenon (Tenonplasty).
- Không lạm dụng phẫu thuật quá sớm khi chưa tối ưu hóa điều trị nội khoa; điều trị nội khoa tích cực bằng corticoid nhỏ mắt, kháng sinh nhóm tetracycline đường uống và băng mắt bằng kính tiếp xúc (bandage contact lens) vẫn là nền tảng trong giai đoạn cấp.
- Thực hiện khâu cò mi (tarsorrhaphy) tạm thời bằng chỉ Prolene 5-0 cho tất cả các trường hợp bỏng mắt nặng có nguy cơ hở mi hoặc chậm biểu mô hóa để bảo vệ bề mặt nhãn cầu tối đa.
Tài liệu tham khảo:
Yan Peng, Cornea Society, 2022, Kera J C - Research into our Clinical Practice, YouTube Video ID: v36MEuJBjaM