Phẫu thuật đục thủy tinh thể không dùng thuốc nhỏ mắt (Dropless Cataract Surgery): Hướng dẫn lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
20.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, chủ đề IC548 đã trình bày về kỹ thuật phẫu thuật đục thủy tinh thể không dùng thuốc nhỏ mắt (dropless cataract surgery) trên quần thể bệnh nhân được chọn lọc kỹ lưỡng, với kinh nghiệm thực hiện gần 1.000 ca trong một năm. Phương pháp này hướng tới việc loại bỏ hoàn toàn nhu cầu sử dụng thuốc nhỏ mắt sau phẫu thuật, thay thế bằng các thuốc tiêm tại chỗ để kiểm soát viêm và nhiễm trùng, nhằm tối ưu hóa sự tuân thủ của bệnh nhân và giảm thiểu các biến chứng liên quan đến việc sử dụng thuốc không đúng cách.

Khái niệm và lý do thực hiện phẫu thuật không dùng thuốc

Phẫu thuật đục thủy tinh thể không dùng thuốc nhỏ mắt dựa trên việc thay thế hoàn toàn thuốc nhỏ mắt bằng các thuốc tiêm tại chỗ. Các lý do chính bao gồm: (1) Kiểm soát viêm, (2) Kiểm soát nhiễm trùng, và (3) Kiểm soát áp lực nội nhãn (IOP). Việc sử dụng thuốc nhỏ mắt truyền thống thường gặp vấn đề về tuân thủ (compliance) của bệnh nhân, đặc biệt ở người cao tuổi, dẫn đến việc quên liều hoặc sử dụng sai loại thuốc. Kỹ thuật này cung cấp sự giải phóng thuốc kéo dài (sustained release), đảm bảo nồng độ thuốc ổn định trong tiền phòng và dịch kính, đồng thời loại bỏ các rủi ro do thao tác nhỏ thuốc không đúng cách.

Cơ sở khoa học và kỹ thuật phẫu thuật

Sự phát triển của phẫu thuật không dùng thuốc dựa trên hiểu biết về sinh lý học và sự cải tiến kỹ thuật phẫu thuật. Các nghiên cứu, bao gồm các nghiên cứu của ESCRS, đã chứng minh việc sử dụng kháng sinh tiêm nội nhãn (intracameral antibiotics) giúp giảm tỷ lệ viêm nội nhãn (endophthalmitis) từ 5 đến 10 lần so với phương pháp truyền thống. Kỹ thuật phẫu thuật hiện đại với vết mổ nhỏ (1.8mm hoặc 2.2mm) đảm bảo độ kín (watertight wound) và giảm thiểu chấn thương mô, giảm stress lên mống mắt. Việc đặt thủy tinh thể nhân tạo (IOL) trong túi bao là bắt buộc để tránh kích ứng mống mắt gây viêm. Ngoài ra, việc kiểm soát vô khuẩn nghiêm ngặt bằng chỉ thị sinh học (biological indicator) là yếu tố then chốt để ngăn ngừa viêm nội nhãn hàng loạt.

Quy trình thực hiện và liều lượng thuốc

Quy trình thực hiện bao gồm tiêm kháng sinh nội nhãn và tiêm steroid tại chỗ. Kháng sinh được sử dụng là moxifloxacin tiêm nội nhãn với liều 500 micrograms (0,1 ml), nồng độ cao gấp 100 lần nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của hầu hết các tác nhân vi khuẩn. Đối với kiểm soát viêm, sử dụng tiêm depot steroid (transone) với liều 4 mg vào vùng dưới kết mạc hoặc dưới bao Tenon (sub-Tenon). Việc tiêm được thực hiện bằng bơm tiêm insulin 1 ml và kim 26 gauge. Cần lưu ý sử dụng các tá dược phù hợp để giảm thiểu phản ứng viêm.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu1.000 ca, 1 năm
Kháng sinh nội nhãn500 micrograms moxifloxacin
Steroid depot4 mg transone
Tỷ lệ tăng IOP > 26 mmHg32% trường hợp
Tỷ lệ cần thuốc hạ nhãn áp (1 tuần)6% bệnh nhân
Tỷ lệ cần thuốc hạ nhãn áp (1 tháng)6% bệnh nhân
Tỷ lệ viêm nặng cần steroid4,2% bệnh nhân
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc tiêm steroid tại chỗ (sub-Tenon) an toàn hơn tiêm nội nhãn vì có thể loại bỏ thuốc nếu xảy ra phản ứng tăng nhãn áp quá mức. Hạn chế của phương pháp này là đòi hỏi kỹ thuật phẫu thuật cực kỳ tinh tế, không được có biến chứng như vỡ bao sau (PCR) hay chạm mống mắt.

Tiêu chuẩn lựa chọn bệnh nhân và an toàn

Việc lựa chọn bệnh nhân là cực kỳ quan trọng. Chỉ thực hiện trên các ca phẫu thuật đục thủy tinh thể thường quy, không biến chứng. Các đối tượng bị loại trừ bao gồm: bệnh nhân có bệnh lý mắt kèm theo (glaucoma, viêm màng bồ đào, khô mắt nặng, rối loạn tuyến Meibomian), bệnh nhân có tiền sử phẫu thuật mắt trước đó, hoặc bệnh nhân là người đáp ứng steroid (steroid responder). Việc đánh giá đáp ứng steroid được thực hiện bằng cách cho dùng dexamethasone nhỏ mắt trong 3 ngày, nếu IOP tăng > 6 mmHg thì không thực hiện phẫu thuật không dùng thuốc.

Thay đổi thực hành lâm sàng

  • Luôn yêu cầu sự chấp thuận của hội đồng đạo đức và sự đồng ý chi tiết (cả bằng văn bản và giải thích) từ bệnh nhân.
  • Bắt đầu theo lộ trình (graded manner): ngừng thuốc uống trước, sau đó mới ngừng thuốc nhỏ mắt.
  • Đảm bảo vết mổ kín hoàn toàn và không để lại chất nhầy (viscoelastic) trong mắt sau phẫu thuật.
  • Luôn chuẩn bị sẵn sàng phương án chuyển sang điều trị bằng thuốc nhỏ mắt truyền thống nếu có biến chứng.
  • Theo dõi chặt chẽ IOP và tình trạng viêm trong các lần tái khám định kỳ.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, IC548 Dropless Cataract Surgery The way to go, aioseditorproceedings, Video ID: 9FA3kN-NLqM.

Xem thêm