Quản lý chấn thương nhãn khoa trong quân đội: Bài học từ quy trình vận hành tiêu chuẩn

Bs Ngô Hữu Thế
20.10.26
Last Updated

Hội thảo AIOC 2026 IC51 về quản lý chấn thương nhãn khoa đã tổng kết các bài học kinh nghiệm từ quy trình vận hành tiêu chuẩn (Standard Operating Procedures - SOP) trong lực lượng vũ trang. Chấn thương trong môi trường quân đội thường là đa chấn thương (poly trauma), đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa và hệ thống hỗ trợ y tế theo tầng (echelon based medical support system) để tối ưu hóa kết quả điều trị trong điều kiện địa hình phức tạp.

Hệ thống hỗ trợ y tế theo tầng và quản lý tại hiện trường

Hệ thống hỗ trợ y tế trong quân đội được chia thành các cấp độ từ ngoại vi đến trung tâm chuyên sâu. Tại tuyến ngoại vi, nhân viên phi y tế (BFNAs) được đào tạo về sơ cứu cơ bản và hỗ trợ sự sống (Basic Life Support - BLS, Advanced Life Support - ALS). Các trung tâm chăm sóc thứ cấp và bệnh viện tuyến vùng (zonal hospitals) được trang bị đội ngũ phẫu thuật và bác sĩ nhãn khoa. Các trung tâm chăm sóc cấp ba đóng vai trò là nơi tiếp nhận cuối cùng với đầy đủ các chuyên khoa sâu. Việc quản lý chấn thương tại hiện trường ưu tiên bảo vệ nhãn cầu bằng khiên bảo vệ (eye shield), tránh băng ép nếu nghi ngờ vỡ nhãn cầu (open globe injury), và sử dụng kháng sinh phổ rộng (broad spectrum antibiotics) đường tĩnh mạch.

Đặc điểm chấn thương nhãn khoa trong quân đội

Chấn thương nhãn khoa trong quân đội có cơ chế khác biệt so với chấn thương dân sự, chủ yếu do mảnh vỡ từ vụ nổ, mìn (IED blast landmines) với vận tốc đạn đạo rất cao. Các tổn thương thường đi kèm với đa chấn thương, vết thương nhiễm bẩn cao và quá trình sơ tán thường bị trì hoãn. Các loại hình chấn thương bao gồm chấn thương do sóng áp lực (primary blast), mảnh vỡ (secondary blast), di lệch xương (tertiary blast) và bỏng hóa chất (quaternary blast). Chấn thương xuyên thấu (penetrating injuries) thường do các mảnh kim loại (thép, đồng, nhôm) hoặc mảnh đá, thường khu trú ở phần sau nhãn cầu hoặc hốc mắt.

Quản lý chấn thương phần sau và dị vật nội nhãn

Trong quản lý chấn thương phần sau, việc đánh giá toàn diện bằng CT scan hốc mắt là bắt buộc nếu nghi ngờ có dị vật nội nhãn (intraocular foreign body). Đối với các trường hợp rách võng mạc khổng lồ (Giant Retinal Tear - GRT), việc sử dụng Perfluorocarbon Liquid (PFCL) giúp trải phẳng võng mạc. Đối với dị vật nội nhãn, việc phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) và lấy dị vật cần được thực hiện cẩn trọng để tránh tổn thương võng mạc. Trong trường hợp dị vật nằm ở vị trí khó, sự hỗ trợ của bác sĩ phẫu thuật thần kinh là cần thiết để tránh các biến chứng nguy hiểm như thoát vị não (coning of the brain).

Quản lý chấn thương hốc mắt và mi mắt

Chấn thương hốc mắt được phân loại thành chấn thương xương và chấn thương phần mềm. Gãy xương sàn hốc mắt là loại gãy phổ biến nhất, thường ở vị trí sàn giữa sau. Chỉ định phẫu thuật bao gồm kẹt cơ vận nhãn, lồi mắt dưới 2 mm, hoặc bằng chứng trên CT về kẹt cơ. Đối với rách mi mắt, phẫu thuật khâu phục hồi nguyên phát (primary repair) là lựa chọn tốt nhất, ưu tiên xử lý các mô sâu trước. Việc đánh giá thị lực và phản xạ đồng tử (RAPD) là các yếu tố tiên lượng quan trọng nhất trong mọi trường hợp chấn thương nhãn khoa.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ gãy xương hốc mắt liên quan đến orbit78%
Tỷ lệ dị vật trong chấn thương hốc mắt24%
Tỷ lệ xuất huyết trong chấn thương hốc mắt1%
Tỷ lệ nam giới trong chấn thương hốc mắt78%
Tỷ lệ chấn thương hốc mắt trong các chấn thương nghiêm trọng15%
Ngưỡng thời gian dùng steroid IV (NASC study)Trong vòng 8 giờ
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 IC51, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuẩn hóa quy trình (SOP) và sử dụng bảng điểm chấn thương nhãn khoa (Ocular Trauma Score - OTS) để tiên lượng thị lực. Hạn chế của tài liệu là dựa trên kinh nghiệm thực tế trong môi trường quân đội đặc thù, cần thận trọng khi ngoại suy cho môi trường dân sự.
  • Luôn kiểm tra phản xạ đồng tử (RAPD) và thị lực ngay khi tiếp nhận bệnh nhân chấn thương.
  • Ưu tiên khâu phục hồi nguyên phát (primary repair) cho các vết rách mi và nhãn cầu để bảo tồn cấu trúc.
  • Sử dụng CT scan thay vì MRI khi nghi ngờ có dị vật kim loại nội nhãn.
  • Áp dụng quy tắc chia đôi (rule of halves) khi khâu vết rách giác mạc để đảm bảo độ kín.
  • Phối hợp đa chuyên khoa sớm trong các trường hợp đa chấn thương để tối ưu hóa kết quả.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, IC51 Ocular Trauma Management Lessons learned from Armed Forces Standard Operating Procedures, AIOC Proceedings, Video ID: 528_ethZLzY.

Xem thêm