Quản lý glaucoma ở phụ nữ mang thai và cho con bú: Nhãn khoa lâm sàng AIOC 2026

Bs Ngô Hữu Thế
25.10.26
Last Updated

Tại Hội thảo Khóa học Hướng dẫn AIOC 2026 (Mã phiên IC191) về quản lý glaucoma ở phụ nữ mang thai và cho con bú, các chuyên gia nhãn khoa nhấn mạnh rằng việc lựa chọn phương pháp điều trị cần cân bằng giữa nguy cơ mất thị lực của mẹ và độ an toàn của thai nhi. Trong số hơn 150 triệu hồ sơ sức khỏe cơ sở dữ liệu từ 2005 đến 2020 được phân tích, có 3.881 bệnh nhân sử dụng thuốc tra mắt nhóm analog prostaglandin (PGA) trong 3 tháng đầu thai kỳ với tỷ lệ sẩy thai tự nhiên là 10% ở nhóm PGA so với 7% ở nhóm chứng. Việc hiểu rõ động học nhãn áp và độ an toàn của từng nhóm thuốc giúp bác sĩ đưa ra quyết định lâm sàng tối ưu.

Phân loại dược phẩm FDA và độ an toàn thuốc hạ nhãn áp trong thai kỳ và cho con bú

Hầu hết các thuốc hạ nhãn áp thuộc nhóm C của FDA, ngoại trừ brimonidine là thuốc duy nhất thuộc nhóm B trong thai kỳ. Tuy nhiên, nhóm thuốc chẹn beta (beta-blockers) như timolol và betaxolol (Category C) đã được chứng minh an toàn trong các nghiên cứu động vật ở liều gấp 7.000 lần liều tối đa cho người mà không gây dị tật thai nhi. Các nghiên cứu quần thể quy mô lớn cho thấy nguy cơ trẻ sinh nhẹ cân ở phụ nữ dùng thuốc chẹn beta nhỏ mắt tương đương với nhóm chứng. Mặc dù vậy, timolol và betaxolol bài tiết vào sữa mẹ đạt nồng độ cao gấp 3 đến 6 lần so với huyết thanh sau 90 phút nhỏ mắt, nhưng tổng nồng độ chỉ bằng 1/180 liều điều trị tim mạch, do đó Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (American Academy of Pediatrics - AAP) vẫn chấp thuận sử dụng khi cho con bú kèm theo dõi chặt chẽ hệ tim mạch và hô hấp của trẻ.

Đối với nhóm PGA (Category C), các thuốc như latanoprost, travoprost và bimatoprost có nguy cơ gây co bóp cơ trôi tử cung và suy thoái hoàng thể. Một nghiên cứu cảnh giác dược (pharmacovigilance) đa trung tâm tại Nhật Bản năm 2022 báo cáo 33 ca liên quan đến latanoprost, 23 ca bimatoprost, 13 ca travoprost và 3 ca tafluprost có khả năng liên quan đến sẩy thai tự nhiên. Trong thời kỳ cho con bú, PGA có thời gian bán thải (half-life) rất ngắn, khoảng 17 phút, nên việc nhỏ mắt ngay sau khi cho con bú giúp giảm thiểu tối đa lượng thuốc truyền qua sữa. Nhóm ức chế men carbonic anhydrase (CAI) dạng tra (dorzolamide, brinzolamide) thuộc nhóm C nhưng được xem là an toàn trong thai kỳ và đã được AAP phê duyệt khi cho con bú. Ngược lại, brimonidine dù an toàn trong thai kỳ nhưng tuyệt đối chống chỉ định trong thời kỳ cho con bú do nguy cơ qua hàng rào máu não gây ức chế thần kinh trung ương (CNS depression), ngưng thở và nhịp chậm ở trẻ sơ sinh.

Biến đổi sinh lý nhãn áp và động học nhãn áp trong thai kỳ

Nhãn áp (IOP) có xu hướng giảm tự nhiên từ 2 đến 4 mmHg trong suốt thai kỳ và bắt đầu hồi phục trở lại mức cơ bản sau sinh khoảng 3 tuần đến 6 tuần. Sự sụt giảm IOP này bắt đầu rõ rệt từ tuần thứ 20 nhờ sự gia tăng nồng độ hormone estrogen, progesterone, beta-hCG và relaxin. Hormone relaxin tác động lên các thụ thể ở vùng lưới trabecular (trabecular meshwork) và kênh Schlemm để làm tăng khả năng thoát lưu thủy dịch. Bên cạnh đó, áp lực tĩnh mạch thượng củng mạc (episcleral venous pressure - EVP) đóng góp từ 47% đến 60% vào mức nhãn áp ở người. Ở phụ nữ mang thai, EVP đã ở mức thấp nhất và khó có thể giảm thêm 2 đến 3 mmHg như ở người không mang thai khi thực hiện đo nhãn áp lặp lại.

Mặc dù biến đổi hormone có tác dụng bảo vệ nhãn áp, khoảng 18% bệnh nhân glaucoma vẫn ghi nhận sự tiến triển tổn thương đĩa thị hoặc thị trường trong thai kỳ, đặc biệt là ở những bệnh nhân tự ý ngưng thuốc điều trị hoặc có sự dao động nhãn áp lớn. Phụ nữ mang thai nhiều lần (multigravida) có mức giảm nhãn áp sinh lý nhiều hơn so với mang thai con so (primigravida). Đối với bệnh nhân có tăng huyết áp thai kỳ trong 3 tháng cuối, IOP có thể cao hơn so với thai phụ có huyết áp bình thường, do đó việc kiểm soát huyết áp toàn thân đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì lưu lượng máu nuôi dây thần kinh thị giác.

Vai trò của Laser Tạo hình Vùng lưới Chọn lọc (SLT) trong điều trị Glaucoma thai kỳ

Laser tạo hình vùng lưới chọn lọc (selective laser trabeculoplasty - SLT) là giải pháp can thiệp phi dược lý an toàn, hiệu quả và được ưu tiên ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ mắc glaucoma góc mở mạn tính, hội chứng giả bong bao hoặc glaucoma sắc tố. SLT mang lại hiệu quả hạ nhãn áp tương đương với latanoprost và đạt tỷ lệ thành công khoảng 75% bệnh nhân. Thời điểm tối ưu nhất để thực hiện SLT là trước khi thụ thai (pre-conception) nhằm cho phép laser phát huy tối đa tác dụng hạ nhãn áp, do SLT thường cần khoảng 2 tháng để đạt hiệu quả đầy đủ.

Kỹ thuật SLT sử dụng laser Nd:YAG Q-switched gấp đôi tần số (độ rộng xung 3 ns, kích thước vết 400 micron). Mức năng lượng khởi đầu từ 0.8 mJ và bắn từ 50 đến 100 vết trên 180° hoặc 360° vùng lưới sắc tố, với điểm đích (end point) là xuất hiện vài bong bóng sâm panh nhỏ (champagne bubbles). Sau thủ thuật, bệnh nhân có thể sử dụng một giọt brimonidine để ngừa đỉnh tăng nhãn áp và dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) hoặc nước mắt nhân tạo trong 2 ngày để giảm khó chịu. Các nghiên cứu từ Hàn Quốc và Cộng hòa Séc xác nhận SLT giúp nâng đỡ nhãn áp ổn định qua giai đoạn mang thai và cho con bú, giảm hoặc loại bỏ nhu cầu dùng thuốc tra hàng ngày. Hạn chế của SLT là hiệu quả giảm ở bệnh nhân dưới 40 tuổi hoặc góc tiền phòng có bất thường di truyền.

Can thiệp phẫu thuật Glaucoma ở phụ nữ mang thai và chăm sóc hậu phẫu

Phẫu thuật glaucoma là lựa chọn cuối cùng, chỉ áp dụng cho các trường hợp tổn thương tiến triển nặng thất bại với điều trị nội khoa và laser. Phẫu thuật nên hoãn đến sau khi sinh; nếu bắt buộc phải can thiệp, quý 2 (second trimester) là giai đoạn an toàn nhất so với quý 1 và quý 3. Về vô cảm, gây tê tại chỗ bằng lidocaine (Category B) được ưu tiên hàng đầu để tránh các rủi ro của gây mê toàn thân (hạ oxy máu, tăng CO2 máu, khó quản lý đường thở và nguy cơ ảnh hưởng thai nhi từ thuốc mê/thuốc giãn cơ).

Tư thế bệnh nhân trên bàn mổ trong quý 2 và quý 3 rất quan trọng: cần nghiêng bệnh nhân sang một bên (kèm giữ thẳng đầu) để tránh hiện tượng hạ huyết áp do tử cung chèn ép động mạch chủ và tĩnh mạch chủ dưới (aortic and vena cava compression). Phẫu thuật cắt bè màng bồ đào (trabeculectomy) hoặc phẫu thuật xâm lấn tối thiểu (MIGS) có thể thực hiện, nhưng tuyệt đối chống chỉ định sử dụng các chất chống chuyển hóa (anti-metabolites) như Mitomycin C hay 5-Fluorouracil. Kỹ thuật nên kết hợp các mũi khâu rút được (releasable sutures) để kiểm soát màng lọc. Sau mổ, ưu tiên dùng Paracetamol (Acetaminophen) để giảm đau, kháng sinh tra (như Erythromycin) và steroid tra vừa phải. Bác sĩ cần hướng dẫn bệnh nhân thực hiện chèn điểm lệ (punctal occlusion) hoặc đặt nút điểm lệ (punctal plugs) để hạn chế tối đa sự hấp thu thuốc vào tuần hoàn toàn thân.

Chỉ số / Thông số kỹ thuậtKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu dùng PGA thai kỳ 3 tháng đầu3.881 bệnh nhân, phân tích cơ sở dữ liệu sức khỏe dọc 2005-2020 (n > 150 triệu hồ sơ)
Tỷ lệ sẩy thai tự nhiên nhóm dùng PGA vs Nhóm chứng10% ở nhóm PGA vs 7% ở nhóm chứng
Mức giảm IOP sinh lý trong thai kỳGiảm từ 2 đến 4 mmHg, phục hồi sau sinh 3 đến 6 tuần
Mức đóng góp của áp lực tĩnh mạch thượng củng mạc (EVP) vào IOP47% đến 60% nhãn áp ở người
Tỷ lệ bệnh nhân glaucoma tiến triển trong thai kỳ18% bệnh nhân có tiến triển IOP hoặc thị trường
Tỷ lệ bệnh nhân đáp ứng hiệu quả với SLTKhoảng 75% bệnh nhân có hiệu quả hạ IOP
Thông số kỹ thuật laser SLTLaser Nd:YAG Q-switched 532 nm, xung 3 ns, vết 400 micron, 0.8 mJ, 50-100 vết (180°-360°)
Thời gian đạt hiệu quả hạ IOP tối đa của SLTKhoảng 2 tháng sau thủ thuật
Nồng độ timolol/betaxolol bài tiết vào sữa mẹGấp 3 đến 6 lần nồng độ huyết thanh sau 90 phút nhỏ mắt
Liều timolol trong sữa mẹ so với liều tim mạchBằng 1/180 liều có hiệu quả tim mạch

Thảo luận các ca lâm sàng glaucoma thực tế trong thai kỳ

Ca lâm sàng 1: Bệnh nhân nữ 30 tuổi, tiền sử glaucoma góc mở thiếu niên (JOAG) từ năm 26 tuổi (cha bị mù do glaucoma). Bệnh nhân mang thai con so ở tuần thứ 24 (quý 2), kèm tăng huyết áp thai kỳ đang điều trị bằng Nifedipine. Nhãn áp Goldman khi đang dùng Timolol 0.5% x 2 lần/ngày là 26 mmHg (mắt phải) và 22 mmHg (mắt trái). Thị trường Octopus cho thấy ám điểm cánh cung (arcuate scotoma) rộng ở mắt phải và khuyết góc mũi, đĩa thị tổn thương nặng. Do lo ngại nguy cơ timolol qua hàng rào nhau thai gây nhịp chậm thai nhi và hiện tượng quen thuốc nhanh (tachyphylaxis), các bác sĩ quyết định ngừng Timolol và chuyển sang dùng Dorzolamide (CAI tra mắt) x 2-3 lần/ngày kết hợp ép điểm lệ. Bệnh nhân đáp ứng tốt và nhãn áp ổn định.

Ca lâm sàng 2: Bệnh nhân nữ 28 tuổi, thai 16 tuần (tháng thứ 4), được chẩn đoán JOAG cả hai mắt nhưng chưa điều trị. Nhãn áp mắt phải 22 mmHg, mắt trái 32 mmHg; CCT mắt trái là 559 micron. Đĩa thị mắt trái có tỷ lệ lõm/đĩa (CDR) 0.6 và khuyết viền dưới; thị trường 24-2 có các điểm giảm độ nhạy ở phía dưới. Do nhãn áp mắt trái > 28 mmHg sau khi hiệu chỉnh độ dày giác mạc, bác sĩ khởi đầu bằng Brimonidine 0.2% (thuốc nhóm B an toàn nhất trong quý 2) để hạ IOP nhanh xuống 22 mmHg, sau đó tiến hành thủ thuật SLT 180° cho mắt trái nhằm rút bớt thuốc tra trước khi bước sang quý 3 và giai đoạn cho con bú.

Bình luận: Quản lý glaucoma ở phụ nữ mang thai là một thách thức lớn vì thiếu các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đối chứng (RCT) do rào cản đạo đức, hầu hết bằng chứng dựa trên báo cáo ca và nghiên cứu quan sát. Pitfall lâm sàng thường gặp nhất là bác sĩ ngưng toàn bộ thuốc vì sợ dị tật thai nhi, dẫn đến tổn thương thị trường không hồi phục ở người mẹ trẻ. Trong thai kỳ, nguyên tắc vàng là "Mẹ an toàn, con ưu tiên": 3 tháng đầu (organogenesis) nên hạn chế tối đa thuốc; 3 tháng giữa brimonidine là an toàn nhất; 3 tháng cuối tránh brimonidine và PGA để ngăn sinh non và co bóp tử cung. Đặc biệt khi cho con bú, brimonidine CẤM tuyệt đối do gây ngưng thở sơ sinh. Cần lưu ý: Thông số theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.

Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng

  • Hỏi tiền sử kế hoạch gia đình: Với mọi nữ bệnh nhân glaucoma trong độ tuổi sinh đẻ (đặc biệt < 40 tuổi), chủ động hỏi về kế hoạch mang thai ít nhất 6 tháng trước để có kế hoạch điều trị chủ động.
  • Thực hiện SLT sớm trước khi thụ thai: Khuyên bệnh nhân làm SLT trước khi mang thai để kiểm soát nhãn áp ổn định, giúp cắt giảm hoặc ngưng hoàn toàn thuốc tra mắt trong suốt 9 tháng thai kỳ.
  • Chiến lược dùng thuốc theo từng quý thai kỳ: 3 tháng giữa dùng Brimonidine (FDA Category B); 3 tháng cuối chuyển sang Beta-blocker hoặc CAI; tránh PGA ở 3 tháng cuối do nguy cơ sinh non.
  • Chống chỉ định tuyệt đối Brimonidine khi cho con bú: Không bao giờ kê đơn Brimonidine cho phụ nữ đang cho con bú để tránh nguy cơ trẻ bị ức chế thần kinh trung ương và ngưng thở.
  • Kỹ thuật giảm hấp thu toàn thân và thời điểm nhỏ mắt: Hướng dẫn thai phụ/bà mẹ chèn điểm lệ 2 phút sau khi nhỏ mắt và luôn nhỏ thuốc NGAY SAU KHI cho con bú để nồng độ thuốc trong sữa ở mức thấp nhất ở lần bú tiếp theo.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026 IC191 Proceedings, 2026, Glaucoma in Pregnant and Lactating Women, All India Ophthalmological Society Instruction Course, Video ID: KZInZOLEHAg.

Xem thêm