Quản lý kích động trong bệnh sa sút trí tuệ Alzheimer: Tiếp cận đa mô thức

Bs Ngô Hữu Thế
18.10.26
Last Updated

Trong podcast "Let's Talk Alzheimer's" năm 2026, Dr. Brent Forester đã thảo luận về các chiến lược quản lý tình trạng kích động (agitation) ở bệnh nhân sa sút trí tuệ Alzheimer. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến người bệnh mà còn là gánh nặng lớn cho gia đình, đòi hỏi sự đánh giá toàn diện để xác định nguyên nhân gốc rễ thay vì chỉ điều trị triệu chứng.

Định nghĩa và đo lường kích động

Kích động trong sa sút trí tuệ được chia thành hai loại chính: dạng lời nói (yelling, screaming) và dạng thể chất (pacing, wandering, hitting, biting). Các triệu chứng này tồn tại trên một dải liên tục (continuum) và có thể được đo lường bằng các thang điểm như Pittsburgh Agitation Scale, Neuropsychiatric Inventory (NPI) hoặc Cohen-Mansfield Agitation Inventory (CMAI). Mặc dù các công cụ này rất hữu ích trong nghiên cứu lâm sàng để đánh giá mức độ nghiêm trọng và theo dõi hiệu quả can thiệp, việc áp dụng chúng trong thực hành lâm sàng hàng ngày gặp nhiều khó khăn do tính chất dao động của triệu chứng theo thời gian.

Dịch tễ học và các yếu tố nguy cơ

Tỷ lệ mắc các triệu chứng tâm thần kinh (neuropsychiatric symptoms) ở bệnh nhân sa sút trí tuệ là rất cao, với hơn 90% người bệnh trải qua ít nhất một triệu chứng trong quá trình tiến triển của bệnh. Riêng tình trạng kích động có tỷ lệ hiện mắc dao động từ 40% đến 60% tùy thuộc vào các nghiên cứu khác nhau. Tình trạng này thường phổ biến và nghiêm trọng hơn khi bệnh tiến triển từ giai đoạn nhẹ sang giai đoạn trung bình và nặng, đặc biệt khi người bệnh bắt đầu gặp khó khăn trong các hoạt động sinh hoạt hàng ngày (ADLs).

Cơ chế và các nhóm nguyên nhân gây kích động

Dr. Forester phân loại các nguyên nhân gây kích động thành ba nhóm chính: (1) Yếu tố môi trường (thay đổi ánh sáng, tiếng ồn, thay đổi ca trực tại cơ sở chăm sóc, hoặc thay đổi môi trường sống); (2) Nguyên nhân y khoa (nhiễm trùng đường tiết niệu - UTI, thay đổi đường huyết, thiếu oxy, bệnh tim không ổn định, tác dụng phụ của thuốc, đặc biệt là các thuốc có tác dụng kháng cholinergic như diphenhydramine trong Tylenol PM); (3) Tiền sử tâm thần (tái phát các bệnh lý như trầm cảm, hưng cảm hoặc loạn thần trước đó). Ngoài ra, sự tích tụ của các mảng amyloid và đám rối sợi thần kinh (neurofibrillary tangles) gây viêm và chết tế bào não cũng là yếu tố sinh học nền tảng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ mắc triệu chứng tâm thần kinh>90% người bệnh
Tỷ lệ mắc kích động40-60% người bệnh
Thời gian theo dõi trong các thử nghiệm thuốc6-12 tuần
Bình luận: Thông tin theo BrightFocus Foundation, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc đánh giá toàn diện (comprehensive assessment) trước khi can thiệp dược lý. Hạn chế của các thang đo hiện tại là tính thời điểm (one point in time), trong khi triệu chứng thường dao động (wax and wane).

Chiến lược quản lý không dùng thuốc

Can thiệp không dùng thuốc (non-pharmacological interventions) luôn là ưu tiên hàng đầu. Các biện pháp bao gồm đảm bảo giấc ngủ, điều trị các rối loạn giấc ngủ (như ngưng thở khi ngủ, hội chứng chân không yên), duy trì chế độ ăn uống lành mạnh (như chế độ ăn Địa Trung Hải hoặc MIND diet) và tập thể dục thường xuyên để giảm viêm và stress oxy hóa. Việc cá nhân hóa can thiệp dựa trên sở thích của người bệnh (âm nhạc, thú cưng, trò chuyện về quá khứ) là chìa khóa để duy trì sự bình tĩnh.

Can thiệp dược lý

Các thuốc chống loạn thần (antipsychotics) đã được sử dụng từ năm 1954 nhưng thường gây tác dụng phụ như Parkinsonism và rối loạn vận động (tardive dyskinesia). FDA đã đưa ra cảnh báo hộp đen (boxed warning) vào năm 2005 do nguy cơ tử vong và đột quỵ. Hiện nay, các lựa chọn mới hơn bao gồm Brexipiprazole (được FDA phê duyệt năm 2023) và sự kết hợp giữa Bupropion và Dextromethorphan (Alvelli). SSRI như citalopram cũng được xem xét là lựa chọn đầu tay cho các trường hợp kích động dạng lời nói không nguy hiểm cấp tính.

  • Ưu tiên đánh giá nguyên nhân y khoa (UTI, đau, táo bón) trước khi kê đơn thuốc.
  • Sử dụng các biện pháp không dùng thuốc làm nền tảng cho mọi bệnh nhân.
  • Cân nhắc SSRI cho kích động dạng lời nói không nguy hiểm.
  • Thận trọng với các thuốc kháng cholinergic (như diphenhydramine) ở người cao tuổi.
  • Cá nhân hóa kế hoạch chăm sóc dựa trên sở thích và tiền sử của người bệnh.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Brent Forester, 2026, Managing Agitation in Alzheimer's Dementia, BrightFocus Foundation, Video ID: tOLaAZANmvA.

Xem thêm