Quản lý Lác và Nhãn nhi: Từ Exotropia đến Hội chứng Mắt nặng

Bs Ngô Hữu Thế
28.10.26
Last Updated

Phiên thảo luận tại AIOC 2026 (GP30) về Lác và Nhãn nhi đã trình bày các chiến lược tiếp cận lâm sàng cho các bệnh lý phức tạp bao gồm lác ngoài (exotropia) với tỷ lệ AC/A cao, các kỹ thuật làm yếu cơ chéo dưới (inferior oblique), liệt dây thần kinh sọ số VI, và hội chứng mắt nặng (heavy eye syndrome). Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cá thể hóa điều trị dựa trên đặc điểm giải phẫu và cơ chế bệnh sinh thay vì áp dụng một phác đồ duy nhất cho mọi bệnh nhân.

Lác ngoài gián đoạn với tỷ lệ AC/A cao

Bệnh nhân lác ngoài gián đoạn (intermittent exotropia) kèm tỷ lệ AC/A cao thường gây khó khăn trong việc quyết định phương pháp phẫu thuật. Một ca lâm sàng được báo cáo với độ lác 45 prism diopters (PD) ở xa và 25 PD ở gần khi đeo kính, cho thấy sự thay đổi đáng kể khi bỏ kính. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng phẫu thuật điều chỉnh (adjustable suture) để tránh quá chỉnh (overcorrection). Dựa trên y văn của Michael Brodsky (1998), chiến lược phẫu thuật bao gồm lùi cơ thẳng ngoài (lateral rectus recession) cho độ lác ở xa và làm yếu cơ thẳng trong (medial rectus faden) cho độ lác ở gần. Tuy nhiên, thách thức vẫn tồn tại khi tỷ lệ AC/A biến thiên từ 7 đến 9, đòi hỏi sự linh hoạt trong chiến lược phẫu thuật.

Kỹ thuật làm yếu cơ chéo dưới

Các thủ thuật làm yếu cơ chéo dưới (inferior oblique weakening) được chỉ định phổ biến trong các trường hợp lác hình chữ V (V-pattern) kèm quá mức cơ chéo dưới. Các kỹ thuật bao gồm lùi cơ (recession), cắt cơ (myotomy), và chuyển vị trí ra trước (anterior transposition). Kỹ thuật lùi cơ PS (2 mm bên và 3 mm sau cơ thẳng dưới) là phương pháp phổ biến. Tác giả lưu ý cần tránh tổn thương tĩnh mạch xoáy (vortex vein) và mô mỡ xung quanh để ngăn ngừa hội chứng dính mỡ (fat adherence syndrome). Việc chuyển vị trí ra trước (anterior transposition) được chỉ định khi có kèm theo lác phân ly (DVD) để tạo hiệu ứng chống nâng (anti-elevation effect).

Liệt dây thần kinh sọ số VI

Liệt dây thần kinh số VI (sixth nerve palsy) là một tình trạng lâm sàng đòi hỏi đánh giá hệ thống kỹ lưỡng. Nguyên nhân có thể bao gồm chấn thương, u nội sọ, hoặc các bệnh lý viêm nhiễm. Tác giả nhấn mạnh việc kiểm tra thính lực và cảm giác giác mạc để loại trừ các hội chứng như Gradino. Trong điều trị, việc theo dõi tự phục hồi trong 6 tháng là ưu tiên hàng đầu. Các biện pháp bảo tồn bao gồm che mắt (occlusion) hoặc sử dụng lăng kính (prism) để giảm song thị. Phẫu thuật chỉ được cân nhắc sau 6 tháng nếu không có sự phục hồi, với các kỹ thuật như lùi cơ thẳng trong đối bên hoặc chuyển vị trí cơ (transposition) cho các trường hợp nặng.

Hội chứng mắt nặng (Heavy Eye Syndrome)

Hội chứng mắt nặng (heavy eye syndrome) cần được phân biệt với hội chứng mắt xệ (sagging eye syndrome) thông qua thăm khám lâm sàng và MRI. Đặc điểm MRI điển hình là góc tù giữa cơ thẳng trên và cơ thẳng ngoài. Điều trị lựa chọn là phẫu thuật cố định cơ (myopexy) bằng chỉ không tiêu (non-absorbable suture) để kết nối cơ thẳng trên và cơ thẳng ngoài, giúp ổn định vị trí nhãn cầu. Tác giả cũng chia sẻ kinh nghiệm sử dụng kỹ thuật thắt dải silicon (silicon band tie) tương tự như trong phẫu thuật võng mạc để điều chỉnh độ căng cơ một cách chính xác.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu lác ngoài9 ca
Độ lác ca lâm sàng 1 (xa/gần)45 PD / 25 PD
Tỷ lệ AC/A7 đến 9
Vị trí lùi cơ PS2 mm bên, 3 mm sau cơ thẳng dưới
Thời gian theo dõi phục hồi liệt VI6 tháng
Độ lác ca liệt VI nặng30 prism diopters
Vị trí cố định cơ trong hội chứng mắt nặng8 đến 10 mm sau điểm bám
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, GP30; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật phẫu thuật như faden hoặc myopexy đòi hỏi kỹ năng phẫu thuật viên cao và kinh nghiệm trong việc xử lý các biến chứng tiềm ẩn như dính mô hoặc quá chỉnh. Việc chẩn đoán phân biệt giữa các hội chứng lác phức tạp cần dựa trên hình ảnh học (MRI) để tránh can thiệp sai vị trí cơ.
  • Luôn thực hiện đánh giá hệ thống và neuro-imaging cho mọi trường hợp liệt dây thần kinh sọ số VI mới khởi phát.
  • Sử dụng phẫu thuật điều chỉnh (adjustable suture) trong các ca lác ngoài phức tạp để giảm thiểu nguy cơ quá chỉnh.
  • Phân biệt rõ hội chứng mắt nặng và hội chứng mắt xệ trên MRI trước khi quyết định vị trí phẫu thuật myopexy.
  • Theo dõi sát sao các bệnh nhân lác ngoài gián đoạn vì nguy cơ tiến triển thành lác ngoài hằng định.
  • Cân nhắc kỹ thuật chuyển vị trí cơ (transposition) cho các trường hợp lác phân ly (DVD) kèm lác ngang.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, GP30 Strabismus and Pediatric Opthalmology Society of India, aioseditorproceedings, 00:56:49.

Xem thêm