Quản lý đục thủy tinh thể và các bệnh lý phức tạp ở bệnh nhân trẻ: Báo cáo ca lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
23.10.26
Last Updated

Phiên họp PG Capsule tại hội nghị Jaipur AIOS 2026 đã trình bày các ca lâm sàng phức tạp về đục thủy tinh thể (cataract) và các bệnh lý nhãn khoa liên quan ở bệnh nhân trẻ tuổi. Các báo cáo tập trung vào việc xử trí phẫu thuật trong các tình huống khó khăn như chấn thương điện, aniridia (không mống mắt) bẩm sinh, và coloboma (khe hở mống mắt/võng mạc).

Đục thủy tinh thể do chấn thương điện

Đục thủy tinh thể do chấn thương điện (electric cataract) là một tình trạng hiếm gặp, cơ chế bệnh sinh chủ yếu do sự biến tính (denaturation) của các protein trong thủy tinh thể dưới tác động của dòng điện. Một ca lâm sàng được báo cáo ở nam bệnh nhân 21 tuổi, bị chấn thương điện do làm việc gần mạch điện cao thế, dẫn đến bỏng mặt và bỏng acral hai bên. Bệnh nhân được khám sau 5 tháng với tình trạng giảm thị lực tiến triển. Khám mắt cho thấy sẹo mặt, thị lực mắt phải 6/24, mắt trái chỉ còn nhận thức ánh sáng (perception of light). Thủy tinh thể có hình thái đặc trưng với vôi hóa bao trước (anterior capsular calcification). Phẫu thuật phacoemulsification được thực hiện, đòi hỏi kỹ thuật xé bao (rexis) khó khăn do vôi hóa, cần sử dụng kẹp xé bao và kéo vi phẫu (micro scissors) để đảm bảo mép bao trơn láng, tránh các mảnh bao (capsular tags).

Aniridia bẩm sinh và các bất thường nhãn khoa

Aniridia là tình trạng thiếu hụt mống mắt toàn bộ hoặc một phần, có thể bẩm sinh hoặc mắc phải. Aniridia bẩm sinh thường liên quan đến đột biến gen PAX6 (85% trường hợp). Các biến thể bao gồm: thể tự phát (sporadic) chiếm 1/3 trường hợp, liên quan đến đột biến mất đoạn trên nhánh ngắn nhiễm sắc thể 11 (có thể gây hội chứng WAGR); và thể lặn nhiễm sắc thể thường (autosomal recessive) chiếm khoảng 2% trường hợp, liên quan đến hội chứng Gillespie. Một ca lâm sàng ở trẻ nữ 2 tuổi với tiền sử gia đình dương tính, biểu hiện aniridia toàn bộ, đục thủy tinh thể nhân trung tâm (central nuclear cataract), lác trong (esotropia) và rung giật nhãn cầu (nystagmus). Bệnh nhân được quản lý bằng kính đổi màu (photochromatic glasses) để bảo vệ mắt và theo dõi định kỳ để lên kế hoạch phẫu thuật đục thủy tinh thể trong tương lai.

Quản lý đục thủy tinh thể trong Iridofundal Coloboma

Coloboma xảy ra do sự đóng không hoàn toàn của khe phôi thai (embryonic fissure). Phẫu thuật đục thủy tinh thể trong các trường hợp này rất thách thức do sự mất vững của dây chằng treo (zonular instability), đồng tử không giãn (non-dilating pupil), vi giác mạc (microcornea) và sa dịch kính (vitreous prolapse). Một ca lâm sàng ở nữ 26 tuổi với thị lực giảm từ nhỏ, thị lực mắt phải chỉ còn đếm ngón tay (hand movement). Phẫu thuật phacoemulsification được thực hiện với việc sử dụng vòng căng bao (CTR - Capsular Tension Ring) kép đặt chéo nhau để ổn định túi bao, giúp giải quyết tình trạng mất vững dây chằng lên đến 5-6 giờ đồng hồ (clock hours). Việc sử dụng CTR giúp phân phối lực ly tâm, ngăn ngừa sa dịch kính và duy trì vị trí túi bao.

Đục thủy tinh thể do hội chứng Alport

Hội chứng Alport là một rối loạn di truyền liên quan đến đột biến tổng hợp collagen loại IV, với bộ ba triệu chứng: viêm cầu thận tiến triển, mất thính lực thần kinh giác quan và các bất thường nhãn khoa. Biểu hiện nhãn khoa bao gồm lenticonus trước (anterior lenticonus), bệnh võng mạc đốm (dot and fleck retinopathy) và đục thủy tinh thể. Một ca lâm sàng ở nam 39 tuổi, mắc bệnh thận giai đoạn cuối, có thị lực giảm tiến triển. Khám mắt cho thấy lenticonus trước hai bên, gây ra cận thị nặng (khoảng -16 diopter). Phẫu thuật phacoemulsification được thực hiện với việc sử dụng chất nhầy (OVD - Ophthalmic Viscosurgical Device) độ nhớt cao để làm phẳng bao thủy tinh thể lồi, giúp bảo vệ nội mô và hoàn thành phẫu thuật an toàn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu (ca lâm sàng)4 ca lâm sàng
Tuổi bệnh nhân21, 2, 26, 39 tuổi
Biến chứng chínhĐục thủy tinh thể, mất vững dây chằng, aniridia
Can thiệp chínhPhacoemulsification, CTR, vitrectomy
Bình luận: Các ca lâm sàng minh họa tầm quan trọng của việc đánh giá tiền phẫu kỹ lưỡng, đặc biệt là sử dụng B-scan và OCT để xác định tình trạng bao sau và dây chằng treo. Việc sử dụng CTR kép hoặc các thiết bị hỗ trợ bao là cần thiết trong các trường hợp mất vững dây chằng nặng. Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
  • Luôn kiểm tra kỹ tình trạng dây chằng treo (zonular integrity) trước khi phẫu thuật đục thủy tinh thể ở bệnh nhân trẻ hoặc có bệnh lý di truyền.
  • Sử dụng CTR hoặc các thiết bị hỗ trợ bao sớm trong phẫu thuật khi phát hiện mất vững dây chằng để đảm bảo an toàn cho túi bao.
  • Cần thực hiện B-scan và OCT để đánh giá cấu trúc nhãn cầu trong các trường hợp đục thủy tinh thể phức tạp hoặc nghi ngờ bệnh lý bẩm sinh.
  • Phẫu thuật viên cần làm chủ các kỹ thuật xé bao (rexis) trong điều kiện bao thủy tinh thể yếu hoặc vôi hóa.
  • Luôn duy trì sự cảnh giác với các hội chứng hệ thống (như Alport, WAGR) khi gặp các bất thường nhãn khoa bẩm sinh.

Tài liệu tham khảo:

AIOS Editor Proceedings, 2026, AIOC 2026 PG Capsule Cataract & IOL, YouTube, Video ID: gP7tggzlWQ0.

Xem thêm