Trong hội thảo trực tuyến do Arab Eye Academy tổ chức năm 2026 về chủ đề sai lầm trong quản lý bệnh lý giác mạc, các chuyên gia nhãn khoa đã phân tích toàn diện những cạm bẫy lâm sàng từ viêm kết mạc dị ứng, nhiễm trùng giác mạc đến phẫu thuật khúc xạ.
Tổng quan hội thảo và phân tích sai lầm trong kiểm soát viêm kết mạc mùa xuân
Viêm kết mạc mùa xuân (vernal keratoconjunctivitis - VKC) là bệnh lý viêm bề mặt nhãn cầu mạn tính nguy hiểm ở trẻ em và thanh thiếu niên. Trong buổi thảo luận lâm sàng, Giáo sư Alaa Ghaith cùng các đồng nghiệp nhấn mạnh sai lầm lớn nhất của bác sĩ tuyến cơ sở là điều trị lạm dụng corticosteroid tra mắt kéo dài mà không có kế hoạch hạ liều chuẩn xác hoặc thiếu sự phối hợp với các thuốc ức chế miễn dịch (immunomodulators) dịu nhẹ hơn. Việc kê đơn corticosteroids kéo dài hàng tháng làm gia tăng nguy cơ biến chứng đe dọa thị lực nghiêm trọng như tăng áp lực nhãn cầu (intraocular pressure rise), glôcôm do steroid và đục thủy tinh thể dưới bao sau ở trẻ nhỏ.
Hội thảo ghi nhận nhiều trường hợp bệnh nhi mắc VKC đến khám trong tình trạng glôcôm tiến triển nặng hoặc đục thủy tinh thể chín do tự mua thuốc chứa Dexamethasone hoặc Prednisolone dùng liên tục nhiều năm. Bệnh cảnh lâm sàng VKC điển hình với các nhú đại thể mi trên (giant papillae), lắng đọng vôi, tổn thương bọng kết mạc và nguy cơ biến chứng trên giác mạc. Việc theo dõi sát nhãn áp và tình trạng trong suốt của thể thủy tinh là bắt buộc ở mọi bệnh nhân điều trị steroid tra mắt quá 2 tuần.
Chiến lược sử dụng Corticoid và thuốc ức chế miễn dịch tra mắt trong bệnh lý bề mặt nhãn cầu
Để kiểm soát đợt cấp của VKC hoặc viêm kết dị ứng nặng, phác đồ được thống nhất bao gồm việc khởi đầu bằng steroid hoạt lực mạnh để dập tắt phản ứng viêm nhanh chóng, sau đó hạ liều từng bước (tapering) chuyển sang steroid ít gây tăng nhãn áp hoặc thuốc ức chế miễn dịch tra tại chỗ. Cụ thể, khởi đầu bằng Dexamethasone 0.1% hoặc Prednisolone acetate 1% tra 4 lần/ngày trong 1 tuần, sau đó giảm xuống 3 lần/ngày trong tuần thứ hai, 2 lần/ngày trong tuần thứ ba. Khi phản ứng viêm đã rút bớt, chuyển sang Fluorometholone (FML) hoặc Loteprednol etabonate tra 2 lần/ngày trong 2-3 tuần rồi ngưng.
Đối với điều trị duy trì mạn tính, Tacrolimus 0.03% dạng thuốc mỡ hoặc Cyclosporine A (0.05% - 2%) tra mắt 2 lần/ngày là lựa chọn tối ưu giúp thay thế steroid hoàn toàn. Thuốc ức chế miễn dịch có hiệu quả kiểm soát triệu chứng ngứa, đỏ mắt và làm xẹp nhú mi mà không gây biến chứng tăng nhãn áp hay đục thủy tinh thể. Thời gian duy trì Tacrolimus hoặc Cyclosporine có thể kéo dài từ 3 đến 6 tháng hoặc suốt mùa dị ứng mà vẫn đảm bảo độ an toàn lâm sàng cao.
Xử trí loét hình lá chắn và tiêm Corticoid dưới kết mạc mi trên
Loét hình lá chắn (shield ulcer) là biến chứng giác mạc nghiêm trọng của VKC thể nhú đại thể, xảy ra do sự cọ xát cơ học của nhú mi trên kết hợp với các độc tố từ tế bào ái toan giải phóng lên bề mặt giác mạc. Sai lầm phổ biến là chỉ tăng liều steroid tra mắt đơn thuần mà không xử lý mảng lắng đọng (plaques) hình thành đáy ổ loét. Mảng lắng đọng này ngăn cản tế bào biểu mô giác mạc bò vào tái tạo, dẫn đến ổ loét mạn tính không lành và nguy cơ bội nhiễm vi khuẩn.
Chiến lược xử trí hiệu quả gồm nạo mảng lắng đọng đáy ổ loét (plaque debridement/scraping) tại phòng phẫu thuật kết hợp với thủ thuật tiêm corticosteroid dưới kết mạc mi trên (supratarsal injection). Liều lượng thường dùng là Triamcinolone acetonide (Kenacort) liều 10 mg đến 20 mg (tương đương 0.25 ml - 0.5 ml nồng độ 40 mg/ml) tiêm vào bờ trên sụn mi trên. Thủ thuật này giúp dập tắt phản ứng viêm tại chỗ cực mạnh, làm teo nhanh các nhú đại thể và tạo điều kiện cho biểu mô giác mạc hàn kín ổ loét trong vòng 3 đến 7 ngày.
Sai lầm trong chẩn đoán và điều trị viêm giác mạc do Herpes Simplex
Viêm giác mạc do Herpes Simplex Virus (HSV keratitis) là nguyên nhân hàng đầu gây mù lụa do bệnh giác mạc nhiễm trùng tại các nước phát triển. Tác giả nhấn mạnh sai lầm chết người trong lâm sàng là kê đơn steroid tra mắt đơn độc khi bệnh nhân đang bị tổn thương biểu mô giác mạc dạng cành cây (dendritic ulcer). Corticosteroid sẽ ức chế miễn dịch tại chỗ, tạo điều kiện cho virus bùng phát mạnh mẽ, chuyển ổ loét cành cây nhỏ thành ổ loét hình bản đồ (geographic ulcer) rộng lớn, gây thủng giác mạc hoặc để lại sẹo đục vĩnh viễn.
Đối với tổn thương biểu mô do HSV, phác đồ chuẩn là sử dụng thuốc kháng virus tra tại chỗ như mỡ Acyclovir 3% tra 5 lần/ngày hoặc uống Acyclovir 200 mg x 5 lần/ngày (hoặc 400 mg x 5 lần/ngày) trong 7-10 ngày. Tuyệt đối KHÔNG dùng steroid trong giai đoạn này. Ngược lại, đối với viêm giác mạc nhu mô do HSV (HSV stromal keratitis) hoặc viêm nội mô (disciform endotheliitis) không kèm khuyết biểu mô, việc phối hợp steroid tra mắt với thuốc kháng virus uống liều dự phòng (Acyclovir 400 mg x 2 lần/ngày trong 6-12 tháng) là bắt buộc để ngăn ngừa phản ứng miễn dịch phá hủy nhu mô giác mạc và giảm nguy cơ tái phát.
Chỉ định và biến chứng liên quan đến thủ thuật liên kết ngang collagen giác mạc
Liên kết ngang collagen giác mạc (corneal cross-linking - CXL) là phương pháp chuẩn giúp làm chậm hoặc dừng sự tiến triển của bệnh giãn phình giác mạc hình chóp (keratoconus). Tuy nhiên, cạm bẫy lâm sàng thường gặp là vội vàng chỉ định CXL cho mọi bệnh nhân keratoconus mà không đánh giá bằng chứng tiến triển, hoặc ngược lại, trì hoãn CXL quá lâu ở trẻ em khiến bệnh biến chứng nặng.
Ở bệnh nhân nhỏ tuổi (dưới 18 tuổi), bệnh keratoconus tiến triển rất nhanh và hung hãn. Do đó, ngay khi xác định chẩn đoán keratoconus ở trẻ em, chỉ định CXL cần được thực hiện sớm mà không nhất thiết phải chờ đợi bằng chứng tiến triển sau 3-6 tháng. Ngược lại, ở người trưởng thành trên 30-35 tuổi, bệnh thường có xu hướng tự ổn định. Bác sĩ cần theo dõi bản đồ độ cong giác mạc (topography) sau mỗi 3-6 tháng; chỉ can thiệp CXL khi có bằng chứng tiến triển rõ ràng (tăng Kmax > 1.0 D, mỏng giác mạc > 10 micron hoặc thay đổi khúc xạ). Biến chứng sau CXL bao gồm thâm nhiễm vô khuẩn (sterile infiltrates), đục mờ nhu mô giác mạc (haze) và nhiễm trùng giác mạc do chăm sóc kính tiếp xúc băng che không đúng cách.
Bệnh giác mạc do lạm dụng thuốc tê tra mắt
Một trong những tình trạng cấp cứu nhãn khoa nguy hiểm nhưng hay bị chẩn đoán nhầm là bệnh giác mạc độc chất do lạm dụng thuốc tê tra mắt (topical anesthetic abuse keratopathy). Bệnh nhân thường tự mua thuốc tê tra mắt (như Benoxinate, Tetracaine, Proparacaine) từ nhà thuốc để giảm đau do trầy xước giác mạc hoặc do hàn điện, sau đó tra thuốc liên tục nhiều lần trong ngày trong vài tuần đến vài tháng.
Thuốc tê tra mắt lạm dụng sẽ gây độc trực tiếp lên tế bào biểu mô và nhu mô giác mạc, làm mất cảm giác giác mạc, hình thành thâm nhiễm dạng vòng (ring infiltrate), khuyết biểu mô mạn tính không lành, nhũn nhu mô (corneal melting) và thủng giác mạc. Tình trạng này rất dễ bị chẩn đoán nhầm với viêm giác mạc do Acanthamoeba, nấm hoặc HSV, dẫn đến việc điều trị sai lầm bằng nhiều loại thuốc kháng sinh, kháng nấm và steroid tra mắt phối hợp, làm tăng thêm độ độc hại cho bề mặt giác mạc. Xử trí đòi hỏi phải lập tức tịch thu thuốc tê, nhập viện theo dõi, kiểm soát đau bằng thuốc giảm đau đường toàn thân (như nhóm NSAIDs hoặc opioids), tra nước mắt nhân tạo không chất bảo quản, tra kháng sinh phòng ngừa và ghép màng ối hoặc khâu cò mi nếu có dọa thủng.
| Chỉ số / Thông số lâm sàng | Kết quả và ghi nhận theo tài liệu |
|---|---|
| Hình thức tài liệu | Hội thảo trực tuyến giáo dục nhãn khoa, Arab Eye Academy 2026 |
| Cỡ mẫu và thiết kế nghiên cứu | Tài liệu không nêu (bài giảng tổng quan lâm sàng và phân tích ca bệnh) |
| Liều Steroid khởi đầu cho VKC đợt cấp | Dexamethasone 0.1% hoặc Prednisolone 1% tra 4 lần/ngày trong 1 tuần, hạ liều dần |
| Liều Tacrolimus duy trì trong VKC | Tacrolimus 0.03% tra mắt 2 lần/ngày, duy trì 3 đến 6 tháng |
| Liều tiêm Triamcinolone mi trên (Supratarsal) | 10 mg đến 20 mg (0.25 ml - 0.5 ml nồng độ 40 mg/ml) tiêm bờ trên sụn mi |
| Liều Acyclovir điều trị ổ loét HSV biểu mô | Uống Acyclovir 200 mg x 5 lần/ngày (hoặc 400 mg x 5 lần/ngày) trong 7-10 ngày |
| Liều Acyclovir uống dự phòng viêm nhu mô HSV | Uống Acyclovir 400 mg x 2 lần/ngày kéo dài 6 đến 12 tháng |
| Nguyên nhân thâm nhiễm dạng vòng do độc chất | Lạm dụng thuốc tê tra mắt (Benoxinate, Tetracaine, Proparacaine) kéo dài |
Bình luận: Bài giảng từ Arab Eye Academy năm 2026 đã hệ thống hóa chuẩn xác những sai lầm kinh điển mà các bác sĩ nhãn khoa lâm sàng rất dễ mắc phải. Trong thực hành hằng ngày tại Việt Nam, tình trạng bệnh nhân tự mua thuốc tra mắt chứa Dexamethasone hoặc thuốc tê tại các nhà thuốc tư nhân vẫn diễn ra phổ biến. Việc chuyển đổi sớm từ steroid sang thuốc ức chế miễn dịch tra tại chỗ như Tacrolimus 0.03% là chìa khóa để bảo vệ thị lực cho trẻ em mắc VKC mạn tính. Đối với bệnh lý HSV giác mạc, nguyên tắc "không steroid khi có khuyết biểu mô dạng cành cây" là câu khẩu hiệu nằm lòng để tránh gây thảm họa thủng giác mạc. Thông tin theo Arab Eye Academy, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng
- Không kê đơn steroid đơn độc cho các tổn thương biểu mô giác mạc chưa rõ bản chất, đặc biệt khi chưa nhuộm Fluorescein để loại trừ ổ loét cành cây do HSV.
- Chuyển sang Tacrolimus 0.03% hoặc Cyclosporine ngay sau đợt cấp VKC để hạ liều steroid, giảm thiểu nguy cơ glôcôm và đục thủy tinh thể ở trẻ em.
- Thực hiện nạo mảng lắng đọng (plaque debridement) kết hợp tiêm Triamcinolone mi trên khi xử trí loét hình lá chắn (shield ulcer) trơ với điều trị nội khoa.
- Uống Acyclovir 400 mg 2 lần/ngày dự phòng kéo dài 6-12 tháng ở bệnh nhân viêm giác mạc nhu mô HSV tái phát nhiều lần.
- Nghi ngờ ngay lạm dụng thuốc tê tra mắt ở bệnh nhân có tổn thương khuyết biểu mô mạn tính kèm thâm nhiễm dạng vòng và đau nhức dữ dội nhưng không đáp ứng với kháng sinh/kháng nấm.
Tài liệu tham khảo:
Alaa Ghaith, Amr Said, Ramy, 2026, Common Pitfalls in Management of Corneal Diseases, Arab Eye Academy Webinar, YouTube ID: ZZ3e4_xJNQQ.