Bài giảng tại Cybersight năm 2026 về quản lý đục thủy tinh thể do chấn thương và đặt thủy tinh thể nhân tạo (IOL) thứ phát nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuẩn bị kỹ lưỡng trước phẫu thuật. Tác giả Aaron Seik, chuyên gia về đục thủy tinh thể và Glaucoma, chia sẻ kinh nghiệm từ thực tế lâm sàng với nhiều ca chấn thương do nông nghiệp, nơi việc đánh giá toàn diện trước mổ là chìa khóa để đạt kết quả thị giác tốt nhất cho bệnh nhân.
Nguyên nhân gây lệch IOL
Chấn thương là nguyên nhân phổ biến nhất gây lệch IOL (phakic lens dislocation) và lệch IOL giả thể (pseudophakic lens dislocation). Cơ chế bệnh sinh chính là lực chấn thương đụng dập (blunt force) gây nén ép nhãn cầu đột ngột, đẩy xích đạo củng mạc ra ngoài, dẫn đến đứt rách các dây chằng treo thủy tinh thể (zonules). Các nguyên nhân di truyền như hội chứng Marfan (thường gây lệch lên trên và ra ngoài, 75% bệnh nhân bị ectopia lentis) và hội chứng Homocystinuria (rối loạn chuyển hóa, di truyền lặn, gây lệch hai mắt) cũng được thảo luận. Đối với lệch IOL giả thể, hội chứng giả bong bao (pseudoexfoliation syndrome) là nguyên nhân hàng đầu, tiếp theo là chấn thương.
Đánh giá trước phẫu thuật
Việc khai thác bệnh sử chi tiết là bước đầu tiên, bao gồm các triệu chứng thay đổi thị lực theo tư thế (gợi ý lệch IOL ra trước) hoặc cảm giác thị lực rung lắc. Cần kiểm tra tiền sử phẫu thuật mắt trước đó và tìm kiếm thẻ thông tin IOL. Khám lâm sàng tập trung vào tình trạng giác mạc (đánh giá nguy cơ mất tế bào nội mô), độ sâu tiền phòng (tiền phòng nông gợi ý lệch IOL ra trước gây nghẽn đồng tử, tiền phòng sâu gợi ý lệch ra sau), và tình trạng mống mắt (đánh giá sự hiện diện của mống mắt, mức độ giãn đồng tử để quyết định phương pháp cố định IOL).
Chiến lược phẫu thuật
Visualization (hình ảnh hóa) là yếu tố then chốt. Tác giả ưu tiên sử dụng móc mống mắt (iris hooks) để đạt độ giãn đồng tử tối ưu, đặc biệt trong các ca có sẹo dính hoặc mất trương lực mống mắt. Đối với bước xé bao (capsulorhexis), việc thiếu sự hỗ trợ của dây chằng treo khiến thao tác trở nên khó khăn. Tác giả khuyến cáo sử dụng móc bao (capsule hooks) hoặc móc mống mắt để tạo lực đối kháng (countertraction) cần thiết. Trong kỹ thuật phacoemulsification, tác giả áp dụng phương pháp hemi-nucleus flip để giảm thiểu áp lực lên dây chằng treo còn lại.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ cần phẫu thuật lại/chỉnh sửa IOL | 20-25% số ca |
| Nguyên nhân lệch IOL phakic do chấn thương | 70% |
| Nguyên nhân lệch IOL phakic do hội chứng Marfan | 18% |
| Nguyên nhân lệch IOL phakic do hội chứng Homocystinuria | 4% |
| Nguyên nhân lệch IOL phakic do hội chứng giả bong bao | 9% |
| Nguyên nhân lệch IOL giả thể do chấn thương | 43% |
| Nguyên nhân lệch IOL giả thể do hội chứng giả bong bao | 40% |
| Nguyên nhân lệch IOL giả thể do cắt dịch kính | 8% |
| Nguyên nhân lệch IOL giả thể do hội chứng túi chết (dead bag syndrome) | 10% |
Bình luận: Thông tin theo Lecture: Approaching Traumatic Cataracts and Secondary IOLs – Think Before You Start!, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa phương pháp cố định IOL (cố định củng mạc, cố định mống mắt hoặc IOL tiền phòng) dựa trên tình trạng giải phẫu thực tế. Cần lưu ý rằng việc sử dụng IOL tiền phòng (ACIL) hiện đại được cho là an toàn hơn các thế hệ cũ, nhưng vẫn cần thận trọng với bệnh nhân có nội mô giác mạc kém.
- Luôn kiểm tra độ sâu tiền phòng và tình trạng dây chằng treo trước khi bắt đầu phẫu thuật.
- Sử dụng móc bao hoặc móc mống mắt để tạo lực đối kháng khi xé bao trong các ca thiếu hỗ trợ dây chằng.
- Cân nhắc kỹ thuật hemi-nucleus flip để giảm stress lên dây chằng treo trong quá trình phaco.
- Chuẩn bị sẵn sàng các phương án cố định IOL thay thế (scleral fixation, iris fixation) nếu không thể đặt IOL trong bao.
- Luôn kiểm tra sự hiện diện của dịch kính trong tiền phòng sau khi lấy IOL cũ và thực hiện cắt dịch kính nếu cần.
Tài liệu tham khảo:
Aaron Seik, 2026, Lecture: Approaching Traumatic Cataracts and Secondary IOLs – Think Before You Start!, Cybersight, Video ID: TnnYhZTji48.