Tầm quan trọng của phát hiện sớm teo địa lý (Geographic Atrophy) trong thực hành lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
31.10.26
Last Updated

Bài giảng từ hội thảo Eyes On Eyecare - Optometry (2026) về chủ đề teo địa lý (Geographic Atrophy - GA) nhấn mạnh sự thay đổi trong tiêu chuẩn chăm sóc nhờ vào các dữ liệu bằng chứng mới. Trước tháng 2/2023, bệnh nhân GA chủ yếu được theo dõi thụ động với các khuyến cáo về vitamin và lối sống, nhưng hiện nay, việc phát hiện sớm và can thiệp bằng các thuốc ức chế bổ thể (complement inhibitors) đã trở thành chiến lược ưu tiên để bảo tồn mô võng mạc.

Cơ chế bệnh sinh và vai trò của ức chế bổ thể

Teo địa lý là kết quả của quá trình viêm mãn tính và stress oxy hóa, trong đó hệ thống bổ thể đóng vai trò trung tâm. Các yếu tố nguy cơ như tuổi tác, hút thuốc và biến thể di truyền (đặc biệt là gen CFH và vùng ARMS2 HT1) dẫn đến tích tụ lipid và protein dưới biểu mô sắc tố võng mạc (RPE). Sự dày lên của màng Bruch làm suy giảm trao đổi chất, kích hoạt hệ thống bổ thể (đặc biệt là con đường thay thế - alternative pathway). C3 là trung tâm của quá trình này, phân tách thành C3a (gây viêm) và C3b (đánh dấu tế bào để loại bỏ). C5 phân tách thành C5a (tín hiệu viêm) và C5b (tạo phức hợp tấn công màng - membrane attack complex, gây chết tế bào RPE và quang thụ thể). Các thuốc ức chế bổ thể hiện nay bao gồm pegcetacoplan (ức chế C3) và avacincaptad pegol (ức chế C5), giúp làm chậm quá trình mở rộng tổn thương nhưng không phục hồi mô đã mất.

Dữ liệu nghiên cứu mở rộng (Open-label extension)

Các nghiên cứu mở rộng như GALE (cho pegcetacoplan) và GATHER2 (cho avacincaptad pegol) đã chứng minh hiệu quả tích lũy theo thời gian. Trong nghiên cứu GALE, điều trị hàng tháng làm giảm tốc độ tăng trưởng tổn thương GA khoảng 31% so với nhóm giả dược dự kiến sau 5 năm. Việc điều trị sớm giúp bảo tồn khoảng 3,87 mm2 mô võng mạc. Tương tự, dữ liệu từ GATHER2 cho thấy sau 42 tháng, nhóm điều trị sớm đạt mức giảm 28,8% tốc độ tăng trưởng tổn thương, với hiệu quả tăng lên 48,5% trong giai đoạn mở rộng. Các dữ liệu này khẳng định việc bắt đầu điều trị sớm mang lại lợi ích vượt trội so với điều trị muộn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Giảm tốc độ tăng trưởng GA (GALE, 5 năm)31% (nhóm tiêm hàng tháng)
Mô võng mạc được bảo tồn (GALE)3,87 mm2
Tỷ lệ viêm nội nhãn (GALE)0,24% (mức độ nhẹ đến trung bình)
Tỷ lệ viêm nội nhãn (GATHER2)tài liệu không nêu
Tỷ lệ tân mạch hắc mạc (GATHER2)5-9%
Tỷ lệ bỏ cuộc nghiên cứu (GALE)33%
Bình luận: Thông tin theo Eyes On Eyecare - Optometry, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu từ nghiên cứu mở rộng (open-label extension) thường có hạn chế về sai số chọn lọc và thiếu nhóm chứng trực tiếp (sử dụng giả dược dự kiến), do đó cần thận trọng khi ngoại suy kết quả vào thực hành lâm sàng thực tế.

Phân loại và chẩn đoán hình ảnh

Việc phân loại GA dựa trên các tiêu chuẩn như IORA (Incomplete RPE and Outer Retinal Atrophy) và CURORA (Complete RPE and Outer Retinal Atrophy) là rất quan trọng. IORA được định nghĩa là vùng teo RPE và võng mạc ngoài dưới 250 micron, trong khi CURORA là vùng teo lớn hơn hoặc bằng 250 micron. Việc sử dụng chức năng đo (caliper) trên OCT giúp bác sĩ nhãn khoa định lượng chính xác tổn thương. Các dấu hiệu như lắng đọng dưới võng mạc (reticular pseudodrusen) và các ổ tăng phản xạ trong võng mạc (intraretinal hyperreflective foci) là những dấu hiệu cảnh báo nguy cơ tiến triển cao, đòi hỏi theo dõi sát sao hơn.

Chiến lược thực hành lâm sàng

  • Thực hiện quét OCT cho mọi bệnh nhân AMD, ưu tiên kết hợp chụp tự huỳnh quang đáy mắt (fundus autofluorescence).
  • Thị lực không phải là chỉ số đáng tin cậy để đánh giá sự ổn định của GA; cần hỏi bệnh nhân về triệu chứng khó thích nghi với ánh sáng (dim light).
  • Chẩn đoán phân biệt GA với các bệnh lý di truyền (như bệnh Stargardt, loạn dưỡng hình lưới) và độc tính thuốc (như hydroxychloroquine) để tránh nhầm lẫn.
  • Thiết lập quy trình chuyển tuyến sớm cho các trường hợp có dấu hiệu IORA hoặc CURORA để bác sĩ chuyên khoa võng mạc có thể can thiệp kịp thời.
  • Co-management: Bác sĩ nhãn khoa tổng quát có thể tiếp tục theo dõi các bệnh nhân ổn định, trong khi các trường hợp cần tiêm thuốc hoặc có biến chứng tân mạch cần được quản lý bởi chuyên gia võng mạc.

Tài liệu tham khảo:

Saga Pandit, 2026, Geographic Atrophy: Why Early Detection is the New Standard of Care, Eyes On Eyecare - Optometry, Video ID: eoonlQ5uXVI.

Xem thêm