Tăng nhãn áp bất ngờ sau phẫu thuật thể thủy tinh: Nhận diện nguy cơ và chiến lược can thiệp

Bs Ngô Hữu Thế
16.10.26
Last Updated

Tại Hội nghị Nhãn khoa Toàn Ấn Độ (AIOC 2026, phiên IC76), TS. BS Menaka S V trình bày tổng quan lâm sàng về các biến động nhãn áp bất ngờ sau phẫu thuật thể thủy tinh (cataract surgery). Báo cáo phân tích toàn diện các đỉnh tăng nhãn áp sớm, nguy cơ tiến triển glaucoma lâu dài và thuật toán can thiệp cho từng thể bệnh chuyên biệt.

Tổng quan và động học tăng nhãn áp sau phẫu thuật thể thủy tinh

Hiện tượng tăng áp cấp tính sau phẫu thuật lấy thể thủy tinh lần đầu tiên được ghi nhận bởi tác giả GMAS vào năm 1962. Mặc dù kỹ thuật mổ hiện đại giúp hạn chế tối đa tổn thương mô, nhãn áp vẫn có thể biến động do phản ứng viêm, chấn thương vi thể phẫu thuật, sự phá vỡ hàng rào máu - thủy dịch (blood-aqueous barrier) và biến đổi giải phẫu phân khu trước nhãn cầu. Theo hướng dẫn thực hành lâm sàng ưu tiên (PPP) của Hiệp hội Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO), nhãn áp cần được kiểm tra trong vòng dưới 48 giờ đối với các ca mổ thuận lợi và dưới 24 giờ đối với nhóm nguy cơ cao, bệnh nhân mắt độc nhất hoặc ca phẫu thuật gặp khó khăn trong mổ.

Động học nhãn áp thông thường sau mổ biểu hiện giảm trong 1 giờ đầu tiên, sau đó đạt đỉnh áp lực cao nhất trong khoảng từ 4 đến 6 giờ hậu phẫu, giảm dần sau 3 đến 4 ngày tùy thuộc căn nguyên và trở về giá trị bình thường hoặc mức trước mổ sau 1 tuần. Dữ liệu dịch tễ cho thấy khoảng 10% đến 40% người bình thường sau mổ thể thủy tinh thuận lợi có thể xuất hiện mức tăng áp khoảng 28 mmHg; 10% bệnh nhân có thể vọt lên mức 30 mmHg và cá biệt có trường hợp lên tới 68 mmHg. Mức áp lực tăng vọt này có nguy cơ gây thiếu máu thần kinh thị sau mổ và tắc tĩnh mạch võng mạc.

Chỉ số động học và dịch tễGiá trị và mốc thời gian theo tài liệu
Thời điểm hạ nhãn áp ban đầu1 giờ đầu sau phẫu thuật
Thời điểm nhãn áp đạt đỉnh (Peak IOP)4 đến 6 giờ hậu phẫu
Thời gian thoái lui tự nhiênGiảm sau 3 đến 4 ngày, hồi phục sau 1 tuần
Tỷ lệ tăng nhãn áp lên ~28 mmHg ở mắt bình thường10% đến 40% cá thể phẫu thuật thuận lợi
Tỷ lệ tăng nhãn áp vọt lên 30 mmHg10% cá thể phẫu thuật
Mức tăng nhãn áp tối đa hiếm gặp ghi nhận được68 mmHg

Chỉ định điều trị dự phòng và các yếu tố nguy cơ tiến triển glaucoma

Điều trị dự phòng hạ nhãn áp được chỉ định bắt buộc cho bệnh nhân đã có chẩn đoán glaucoma trước đó (tùy giai đoạn bệnh) hoặc những trường hợp không có tiền sử glaucoma nhưng có bệnh lý xơ vữa động mạch kéo dài hay tiền sử thiếu máu cục bộ (AI). Các phương án can thiệp gồm: ức chế men carbonic anhydrase đường toàn thân (acetazolamide), thuốc nhỏ hạ áp tại chỗ, chọc tiền phòng (anterior chamber paracentesis) hoặc tiêm carbachol nội nhãn cho các ca có mức nhãn áp trên 40 đến 60 mmHg. Dạng phối hợp cố định giữa thuốc ức chế carbonic anhydrase tại chỗ và thuốc chẹn beta mang lại hiệu quả vượt trội so với đơn trị liệu. Việc sử dụng acetazolamide uống trong vòng dưới 3 giờ đầu sau phẫu thuật cũng được tính là một phác đồ dự phòng hiệu quả.

Dù các đỉnh tăng áp cấp tính thường mang tính tạm thời, dữ liệu từ cơ sở dữ liệu IRIS Registry cảnh báo những cá nhân có cơn tăng áp hậu phẫu có nguy cơ mắc bệnh glaucoma thực thụ trong tương lai cao gấp 1,3 đến 2,3 lần so với người bình thường. Cơ chế cản trở lưu thông thủy dịch xảy ra tại mạng lưới bè (trabecular meshwork), dòng thoát màng bồ đào - củng mạc và hệ bạch huyết. Riêng trên mắt đã bị glaucoma, nguy cơ bùng phát tăng áp sau mổ thể thủy tinh cao gấp 3 đến 5 lần so với mắt bình thường. Các dấu hiệu báo động đỏ (red flags) bao gồm: nhãn áp nền trước mổ cao, giới tính nam, chủng tộc châu Á hoặc da đen, tuổi cao, phẫu thuật phức tạp kèm hội chứng giả tróc bao (PXF) hoặc tiền sử tăng nhãn áp. Ngược lại, ở mắt glaucoma góc đóng và glaucoma nhãn áp bình thường (NTG), can thiệp lấy thể thủy tinh thường làm giảm nhãn áp; mức độ giảm có thể tiên lượng dựa vào các thông số sinh trắc học như độ sâu tiền phòng (ACD), chiều dài trục nhãn cầu (AL) và độ dày thể thủy tinh (LT).

Tăng nhãn áp sau phẫu thuật thể thủy tinh bẩm sinh

Thực thể tăng nhãn áp sau phẫu thuật thể thủy tinh bẩm sinh (glaucoma following congenital cataract surgery) được chuẩn hóa tên gọi bởi Mạng lưới Nghiên cứu Glaucoma Bẩm sinh (Congenital Glaucoma Research Network). Bệnh cảnh đa phần là góc mở, có thể xuất hiện ngay sau mổ hoặc âm thầm nhiều năm sau. Tiêu chuẩn chỉ định điều trị được xác lập khi nhãn áp vượt trên 21 mmHg kèm theo ít nhất một trong các tiêu chí: dãn đường kính giác mạc (corneal enlargement), tổn thương hoặc bất đối xứng gai thị, hoặc chuyển dịch khúc xạ cận thị hóa (myopic shift).

Nguy cơ phát triển glaucoma ở trẻ được phẫu thuật trước 9 tháng tuổi cao hơn khoảng 10% so với nhóm trẻ mổ ở độ tuổi lớn hơn. Những yếu tố nguy cơ giải phẫu đi kèm gồm: tật mắt nhỏ (microcornea), trục nhãn cầu ngắn, tồn lưu mạch máu thai nhi (PFV) và tiền sử phải trải qua nhiều cuộc phẫu thuật nhãn khoa. Lâm sàng cần ghi nhớ quy tắc số 5 (Rule of Five) để theo dõi suốt đời đối với trẻ mổ dưới 9 tháng tuổi: nếu tỷ lệ lõm gai (CDR) đạt 0,5, độ dày giác mạc trung tâm (CCT) dưới 555 µm hoặc nhãn áp trên 25 mmHg, bệnh nhi bắt buộc phải được giám sát nhãn áp và đáy mắt định kỳ dài hạn.

Thách thức phẫu thuật và kiểm soát nhãn áp trên các ca bệnh phức tạp

Trong các trường hợp tăng nhãn áp do thể thủy tinh như tăng nhãn áp do thể thủy tinh phồng (phacomorphic glaucoma) hoặc tiêu thể thủy tinh (phacolytic glaucoma), loại bỏ tác nhân thể thủy tinh sẽ giúp hạ áp; tuy nhiên cần theo dõi tình trạng viêm trong tối thiểu 1 tháng và đánh giá đáy mắt ngày thứ nhất để quyết định chuyển chuyên khoa glaucoma hay không. Với mắt chấn thương có lệch thể thủy tinh hoặc góc lùi (angle recession), phẫu tích nội nhãn phức tạp đòi hỏi theo dõi sát trong 15 ngày đầu và có thể cân nhắc carbachol nội nhãn để ghìm áp lực.

Các tình huống phẫu thuật trên đồng tử nhỏ, xơ cứng đòi hỏi sử dụng móc mống mắt (iris hooks) tiềm ẩn nguy cơ để sót mảnh vỏ trong rãnh thể mi (sulcus) khi bơm nước tái tạo tiền phòng, dẫn đến tăng áp cấp tính cần phải can thiệp mổ lại để rửa sạch. Đối với đục bao sau dạng đĩa (PPC) kèm nhân chín che khuất bao sau mỏng, biến chứng rách bao sau (PCR) khi bơm chất nhầy đòi hỏi phải chuyển sang đặt thể thủy tinh nhân tạo (IOL) 3 mảnh chất liệu PMMA hoặc acrylic có càng gập về phía sau vào sulcus. Tuyệt đối tránh đặt IOL đơn mảnh kỵ nước (single-piece hydrophobic) vào sulcus vì cạnh càng tròn dày sẽ cọ xát biểu mô sắc tố mống mắt gây hội chứng phân tán sắc tố tái diễn. Ở mắt mắc hội chứng giả tróc bao (pseudoexfoliation), biên độ dao động nhãn áp sau mổ rất rộng; nếu tổn thương gai thị nặng từ trước, bệnh nhân đối mặt nguy cơ xảy ra hiện tượng tắt ngấm thị lực (snuff-off phenomenon) mất hoàn toàn thị trường trung tâm.

Chiến lược xử trí biến chứng tăng nhãn áp nặng hậu phẫu

Glaucoma ác tính (malignant glaucoma) là tình trạng cấp cứu cần can thiệp phẫu thuật khẩn cấp sau khi đã loại trừ nghẽn đồng tử (pupillary block) và xuất huyết thượng hắc mạc. Phác đồ xử trí triệt để yêu cầu phẫu thuật cắt dịch kính sau qua pars plana (PPV) kết hợp cắt mống mắt chu biên (PI). Sau can thiệp, dù nhãn áp đã ổn định, bệnh nhân vẫn phải duy trì thuốc liệt thể mi (cycloplegics) liên tục dài hạn. Khi nhãn áp tăng cao 40 đến 50 mmHg do kẹt chất nhầy (viscoelastic), chọc tiền phòng tháo bớt dịch là thủ thuật hữu hiệu; nếu do phù vỏ nhân (puffy cortex), có thể theo dõi bảo tồn với thuốc liệt thể mi và steroid trước khi quyết định rửa lại tiền phòng. Với màng đồng tử cản trở, chỉ định mở màng bằng laser YAG (YAG membranolysis); còn nếu nghẽn đồng tử hoàn toàn tạo hình ảnh mống mắt vồng (iris bombé), cần bắn laser tạo lỗ cắt mống mắt chu biên và duy trì thuốc hạ áp trong 2 tuần tiếp theo.

Tình huống lâm sàng / Biến chứngChiến lược xử trí khuyến cáo
Tồn lưu chất nhầy gây IOP 40 - 50 mmHgChọc tiền phòng tháo dịch hoặc rửa sạch chất nhầy
Phù phồng chất vỏ nhân (Puffy cortex)Điều trị nội khoa bằng thuốc liệt thể mi kết hợp corticoid
Màng xơ dai bít diện đồng tửBắn laser YAG cắt màng đồng tử (YAG membranolysis)
Nghẽn đồng tử mống mắt vồng dày (Iris bombé)Cắt mống mắt chu biên bằng laser kèm duy trì thuốc hạ áp 2 tuần
Glaucoma ác tính sau khi loại trừ nghẽn đồng tử / xuất huyếtPhẫu thuật PPV kèm phẫu thuật cắt mống mắt chu biên, duy trì cycloplegic dài hạn
Rách bao sau cần đặt thể thủy tinh nhân tạo vào sulcusĐặt IOL 3 mảnh PMMA/acrylic (chống chỉ định IOL đơn mảnh kỵ nước)

Bình luận: Báo cáo của TS. Menaka mang tính định hướng thực hành sắc bén, đặc biệt là việc nhắc nhở các phẫu thuật viên không được chủ quan bỏ qua bước đo nhãn áp sớm ở nhóm nguy cơ cao. Tuy nhiên, một số thuật toán xử trí trong bài giảng (như việc duy trì thuốc liệt thể mi suốt đời sau phẫu thuật glaucoma ác tính hay ngưỡng chọc tiền phòng tại mốc 40-50 mmHg) phản ánh kinh nghiệm lâm sàng cá nhân của báo cáo viên tại trung tâm nhãn khoa chuyên sâu, phẫu thuật viên cần đối chiếu và linh hoạt tùy theo điều kiện trang thiết bị và cơ địa từng bệnh nhân.

  • Đo nhãn áp đúng thời điểm: Đạt đỉnh lúc 4-6 giờ hậu phẫu; bắt buộc kiểm tra áp lực nhãn cầu dưới 24 giờ cho bệnh nhân glaucoma, mắt độc nhất hoặc ca mổ có can thiệp phức tạp.
  • Cảnh giác nguy cơ glaucoma dài hạn: Bệnh nhân từng xuất hiện cơn tăng áp cấp sau mổ có nguy cơ mắc glaucoma cao gấp 1,3 đến 2,3 lần trong tương lai; cần giải thích và thiết lập hồ sơ theo dõi định kỳ.
  • Thuộc lòng quy tắc số 5 (Rule of Five) ở mắt nhi: Trẻ mổ thể thủy tinh bẩm sinh dưới 9 tháng tuổi cần theo dõi trọn đời nếu có C/D ≥ 0,5, CCT < 555 µm hoặc IOP > 25 mmHg.
  • Nguyên tắc vàng khi vỡ bao sau: Tuyệt đối không đặt IOL đơn mảnh (single-piece) vào rãnh thể mi; bắt buộc dùng IOL 3 mảnh hoặc PMMA để tránh hội chứng phân tán sắc tố gây tăng nhãn áp kháng trị.

Tài liệu tham khảo:

Menaka S V, 2026, IOP Surprises After Cataract Surgery: What To Look For?, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: OlNj0XOicmc.

Xem thêm