Thay đổi nhãn khoa trong du hành vũ trụ: Tổng quan về SANS và các yếu tố môi trường

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Nghiên cứu tổng quan của Gupta và cộng sự (2026) về các thay đổi nhãn khoa trong du hành vũ trụ đã tổng hợp dữ liệu từ các sứ mệnh không gian, mô hình mô phỏng trên mặt đất và các nghiên cứu thực nghiệm để làm rõ những thách thức đối với sức khỏe thị giác của phi hành gia. Spaceflight-Associated Neuro-Ocular Syndrome (SANS) là tình trạng được ghi nhận ở khoảng 70% phi hành gia trong các sứ mệnh dài ngày (LDSF), bao gồm các dấu hiệu như phù gai thị, dẹt nhãn cầu, nếp gấp hắc mạc và thay đổi khúc xạ viễn thị lên đến +2.00 D.

Cơ chế sinh lý bệnh và động lực học chất lỏng

Trong môi trường vi trọng lực (microgravity), sự mất đi các gradient áp suất thủy tĩnh dẫn đến sự tái phân bố chất lỏng từ phần dưới cơ thể lên phần đầu (cephalad fluid shift). Sự thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến áp lực nội nhãn (IOP) mà còn tác động đến áp lực nội sọ (ICP) và áp lực tĩnh mạch trung tâm (CVP). Các nghiên cứu cho thấy sự thay đổi áp lực này có thể làm biến dạng lamina cribrosa, gây gián đoạn dòng chảy axoplasmic và ảnh hưởng đến tưới máu sợi thần kinh võng mạc. Mặc dù các mô hình như head-down tilt (HDT) bed rest thường được sử dụng để mô phỏng, chúng không tái tạo hoàn toàn được sự mất đi các gradient thủy tĩnh trong môi trường vi trọng lực thực tế.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ SANS (LDSF)Khoảng 70% phi hành gia
Thay đổi khúc xạ viễn thịLên đến +2.00 D
Tỷ lệ phù gai thị (meta-analysis)75% (95% CI 30% đến 96%)
Tỷ lệ nếp gấp hắc mạc (meta-analysis)71% (95% CI 28% đến 94%)
Thay đổi IOP (20 giây parabolic flight)Tăng ~7 mmHg
Thay đổi IOP (8 ngày spaceflight)Tăng ~5 mmHg trong 44 phút đầu
Thay đổi IOP (14 ngày spaceflight)Tăng ~7 mmHg trong ngày đầu
Bình luận: Thông tin theo Gupta et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về SANS cho thấy sự phức tạp trong cơ chế bệnh sinh, trong đó sự kết hợp giữa thay đổi áp lực và tính chất cơ học của nhãn cầu đóng vai trò quan trọng. Cần lưu ý rằng các mô hình mặt đất như HDT có hạn chế trong việc tái tạo hoàn toàn môi trường vi trọng lực.

Bức xạ ion hóa và thay đổi cấu trúc mắt

Phi hành gia tiếp xúc với mức bức xạ cao hơn đáng kể so với trên Trái đất, trung bình 110-180 mSv/năm so với 3.0 mSv/năm. Bức xạ ion hóa trong không gian bao gồm tia vũ trụ thiên hà (GCRs), bức xạ bị giữ trong vành đai Van Allen và các sự kiện hạt mặt trời (SPEs). Mặc dù có giả thuyết về mối liên hệ giữa bức xạ và đục thủy tinh thể, bằng chứng từ các nghiên cứu như NASA Study of Cataract in Astronauts (NASCA) vẫn còn hạn chế và chưa thống nhất. Các nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy bức xạ có thể gây tổn thương oxy hóa và apoptosis ở võng mạc, nhưng các kết quả này chưa thể ngoại suy trực tiếp cho người.

Tiêu chuẩn y tế và sàng lọc phi hành gia

Việc tuyển chọn phi hành gia đòi hỏi các tiêu chuẩn khắt khe về nhãn khoa. Các tình trạng như bệnh lý thần kinh thị giác, bong võng mạc, hoặc các bệnh lý viêm màng bồ đào là những yếu tố loại trừ. Phẫu thuật khúc xạ như PRK hoặc LASIK có thể được chấp nhận nếu đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về độ ổn định khúc xạ và không có biến chứng. Các tiêu chuẩn này được thiết kế để đảm bảo an toàn thị giác tối đa trong môi trường làm việc khắc nghiệt.

Bình luận: Việc sàng lọc kỹ lưỡng là cần thiết để giảm thiểu rủi ro trong sứ mệnh. Tuy nhiên, các tiêu chuẩn này cần được cập nhật liên tục dựa trên dữ liệu mới về khả năng chịu đựng của các thủ thuật nhãn khoa trong không gian.
  • Theo dõi định kỳ và dài hạn sức khỏe thị giác của phi hành gia sau khi trở về Trái đất.
  • Phát triển các thiết bị chẩn đoán hình ảnh nhỏ gọn, chịu được bức xạ và có khả năng hỗ trợ AI.
  • Tăng cường nghiên cứu về các biện pháp đối phó (countermeasures) như LBNP hoặc bổ sung dinh dưỡng (vitamin B) để giảm thiểu tác động của SANS.
  • Cần các nghiên cứu đa omics (multiomics) để hiểu rõ hơn về sự khác biệt trong tính nhạy cảm của từng cá nhân đối với các thay đổi nhãn khoa.

Tài liệu tham khảo:

Gupta, R., Dongre, R., Langston, W., et al., 2026, Ocular Changes in Human Spaceflight, Progress in Retinal and Eye Research, DOI: https://doi.org/10.1016/j.preteyeres.2026.101535

Xem thêm