Tiến bộ công nghệ nano trong hệ thống phân phối thuốc nhãn khoa

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Nghiên cứu tổng quan của Mahirah và cộng sự (2026) về các hệ thống phân phối thuốc nhãn khoa dựa trên công nghệ nano đã đánh giá khả năng vượt qua các rào cản giải phẫu và sinh lý học của mắt. Các rào cản như sự đào thải nhanh qua nước mắt, dẫn lưu mũi lệ, biểu mô giác mạc, và hàng rào máu-võng mạc thường hạn chế hiệu quả của các công thức thuốc nhỏ mắt truyền thống, đòi hỏi các giải pháp phân phối thuốc kéo dài (sustained-release) để duy trì nồng độ điều trị.

Micro emulsion

Microemulsion là các hỗn hợp lỏng ổn định nhiệt động học gồm nước, dầu, chất diện hoạt (surfactant) và đồng chất diện hoạt. Cấu trúc nano này giúp hòa tan các thuốc ít tan trong nước và cho phép kết hợp các hợp chất ưa nước. Kích thước giọt nhỏ giúp tăng khả năng lan tỏa trên bề mặt nhãn cầu, tăng thời gian lưu lại trước giác mạc (precorneal residence). Tuy nhiên, việc tối ưu hóa nồng độ và loại chất diện hoạt là bắt buộc để đảm bảo tính ổn định, giảm kích ứng và độc tính cho mắt.

Liposome

Liposome là hệ thống phân phối thuốc dạng túi nano (nanoscale vesicular) cấu tạo từ phospholipid tạo thành cấu trúc hai lớp bao quanh môi trường nước. Kích thước thường từ 10 nm đến 1 µm. Cấu trúc lưỡng tính cho phép đóng gói thuốc ưa nước trong lõi và thuốc ưa béo trong lớp lipid. Liposome giúp tăng thời gian lưu lại trước giác mạc và cải thiện sinh khả dụng. Các thách thức chính bao gồm tính ổn định vật lý, rò rỉ thuốc, khả năng tái lập trong sản xuất và vô trùng.

Implants

Cấy ghép nhãn khoa (ocular implants) cung cấp giải pháp giải phóng thuốc kéo dài tại chỗ, vượt qua thời gian lưu ngắn của thuốc nhỏ mắt. Các hạt nano có thể được tích hợp vào implant để đóng vai trò là kho dự trữ thuốc thứ cấp, kiểm soát động học giải phóng. Mặc dù hiệu quả, các vấn đề như xâm lấn, viêm, kích ứng mô, giải phóng ồ ạt (burst release) và an toàn lâu dài vẫn là những thách thức quan trọng.

Inserts

Miếng chèn nhãn khoa (ocular inserts) kết hợp ưu điểm của hệ thống phân phối nano với thời gian lưu kéo dài. Chúng có thể được thiết kế dưới dạng tan, không tan hoặc tự tiêu (bio-erodible). Việc tích hợp các sợi nano và hạt nano vào ma trận miếng chèn giúp tăng tải lượng thuốc và kiểm soát sự giải phóng thông qua khuếch tán hoặc xói mòn polymer. Lựa chọn polymer và đặc tính tương tác thuốc-polymer là yếu tố then chốt ảnh hưởng đến hiệu quả.

Drug-loaded contact lenses

Kính áp tròng mang thuốc (drug-loaded contact lenses) đóng vai trò như một kho dự trữ thuốc, duy trì nồng độ tại bề mặt nhãn cầu lâu hơn thuốc nhỏ mắt. Các công nghệ như phủ polydopamine hoặc tích hợp nanogel (chitosan, hyaluronic acid) đã được nghiên cứu. Hiệu quả phụ thuộc vào tải lượng thuốc, sự khuếch tán qua ma trận kính và độ ẩm của kính. Thách thức bao gồm giải phóng ồ ạt, tải lượng thuốc hạn chế và sự thoải mái của người đeo.

Hydrogels

Hệ thống hydrogel nano kết hợp mạng lưới polymer ngậm nước với các chất mang thuốc nano. Hydrogel có thể hấp thụ lượng lớn dịch sinh học, giúp kéo dài thời gian tiếp xúc vượt quá 1-2 phút của thuốc nhỏ mắt. Quá trình gel hóa xảy ra khi các thành phần kỵ nước tương tác ở nhiệt độ cao. Các nhược điểm chính là sự xói mòn nhanh và độ bền cơ học kém.

In-situ gel

Nano-in-situ gel là hệ thống lai, chuyển đổi từ dạng lỏng sang gel sau khi nhỏ vào mắt nhờ các kích thích sinh lý như nhiệt độ, pH hoặc ion trong nước mắt. Hệ thống này giúp tăng thời gian lưu lại trước giác mạc và giảm mất thuốc do chớp mắt. Hạt nano phân tán trong mạng lưới gel giúp bảo vệ thuốc và kiểm soát giải phóng.

Nanomicelles

Nano-micelles là hệ thống keo nano hình thành từ sự tự lắp ráp của các phân tử lưỡng tính, với lõi kỵ nước và vỏ ưa nước. Cấu trúc này cho phép hòa tan thuốc ít tan trong nước. Kích thước nhỏ giúp tăng khả năng lan tỏa và tiếp xúc với giác mạc. Hiệu quả phụ thuộc vào tính ổn định lý hóa, tải lượng thuốc và khả năng dung nạp của mắt.

Nano-wafers

Nano-wafers là các màng hình chữ nhật hoặc đĩa tròn nano chứa các kho dự trữ thuốc. Ví dụ, Axi-5-NW (chứa 5 µg axitinib) trong mô hình bỏng mắt chuột cho thấy khả năng ức chế tân mạch giác mạc mạnh hơn so với thuốc nhỏ mắt 0.1% axitinib (liều 10 µg) dùng 2 lần/ngày. Chúng tan dần trong quá trình giải phóng thuốc.

Microneedles

Vi kim (microneedles) là các mảng kim siêu nhỏ (thường dài 100 µm) giúp phân phối thuốc tại chỗ, giảm xâm lấn so với tiêm truyền thống. Có các loại vi kim đặc, phủ thuốc, tan hoặc rỗng. Chúng giúp vượt qua hàng rào biểu mô giác mạc hoặc củng mạc, tăng sinh khả dụng tại cả phân đoạn trước và sau của mắt.

Dendrimers

Dendrimers là các polymer nano phân nhánh cao với cấu trúc xác định. PAMAM dendrimer được nghiên cứu để cải thiện khả năng hòa tan, lưu giữ và vận chuyển thuốc qua hàng rào nhãn cầu. Việc chức năng hóa bề mặt dendrimer rất quan trọng để kiểm soát tương tác tế bào và giảm độc tính.

Method for preparation

Có hai phương pháp chính: phương pháp phân kỳ (Divergent) bắt đầu từ lõi và mở rộng qua nhiều thế hệ, và phương pháp hội tụ (Convergent) tạo ra các nhánh (dendrons) rồi gắn vào lõi. Phương pháp hội tụ cho phép kiểm soát cấu trúc tốt hơn và tạo ra ít sản phẩm phụ hơn.

Futuristics approaches in ophthalmic drug delivery

Tương lai tập trung vào các hệ thống đáp ứng kích thích (stimuli-responsive), in 3D cho các miếng chèn cá thể hóa, nanorobotics, liệu pháp gen và CRISPR. Các thách thức về an toàn lâu dài, sản xuất quy mô lớn và quy định pháp lý cần được giải quyết trước khi ứng dụng lâm sàng rộng rãi.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Kích thước liposome10 nm đến 1 µm
Liều Axi-5-NW5 µg axitinib
Liều axitinib thuốc nhỏ mắt10 µg (0.1% axitinib, 2 lần/ngày)
Chiều dài vi kim100 µm
Thời gian lành vết thương giác mạc (Axi-5-NW)Ngày thứ 9
Bình luận: Thông tin theo Mahirah et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các công nghệ nano hứa hẹn cải thiện sinh khả dụng thuốc nhãn khoa, tuy nhiên hầu hết dữ liệu hiện tại dựa trên nghiên cứu tiền lâm sàng hoặc mô hình động vật. Việc chuyển dịch sang lâm sàng đòi hỏi các thử nghiệm về an toàn dài hạn và tính ổn định sản xuất.
  • Ưu tiên các hệ thống phân phối thuốc có khả năng kéo dài thời gian lưu tại bề mặt nhãn cầu để giảm tần suất dùng thuốc.
  • Cân nhắc sử dụng các công nghệ nano như microneedles hoặc nano-wafers cho các bệnh lý cần phân phối thuốc chính xác tại phân đoạn sau hoặc điều trị tân mạch giác mạc.
  • Theo dõi sát các phản ứng kích ứng hoặc viêm tại chỗ khi sử dụng các hệ thống cấy ghép hoặc miếng chèn nhãn khoa.
  • Đánh giá tính ổn định và khả năng dung nạp của bệnh nhân đối với các công thức nano mới trước khi áp dụng rộng rãi.

Tài liệu tham khảo:

S. Mahirah, N. Yazhini, N. Harikrishnan, G. Saloniya, Viswas Raja Solomon, 2026, Recent advances and future prospects in nanotechnology-based ocular drug delivery systems, Next Research, 14, 102620, DOI: 10.1016/j.nexres.2026.102620

Xem thêm