Bài giảng tại AIOS Editor Proceedings 2026 (GP191) của Dr. Dinesh Talwar trình bày cách tiếp cận hệ thống đối với bệnh võng mạc đái tháo đường (Diabetic Retinopathy - DR), một bệnh lý diễn tiến liên tục từ giai đoạn tiền lâm sàng đến giai đoạn cuối. Việc quản lý đòi hỏi chiến lược đa phương thức, kết hợp kiểm soát toàn thân và can thiệp tại mắt dựa trên các phân loại lâm sàng cụ thể.
Phân loại và định nghĩa các giai đoạn bệnh
Bệnh võng mạc đái tháo đường được phân loại dựa trên các đặc điểm lâm sàng. Bệnh võng mạc đái tháo đường không tăng sinh (Non-Proliferative Diabetic Retinopathy - NPDR) được chia thành các mức độ: nhẹ (ít nhất một vi phình mạch), trung bình (có vi phình mạch, xuất tiết cứng, hoặc bất thường vi mạch trong võng mạc - IRMA), nặng (quy tắc 4-2-1) và rất nặng (cả ba đặc điểm của quy tắc 4-2-1). Đối với bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (Proliferative Diabetic Retinopathy - PDR), các đặc điểm nguy cơ cao (High-Risk Characteristics - HRCs) được xác định dựa trên kết cục lâm sàng, bao gồm tân mạch gai thị (NVD) lớn hơn 1/3 diện tích gai thị hoặc bất kỳ tân mạch nào kèm xuất huyết dịch kính. Phù hoàng điểm đái tháo đường (Diabetic Macular Edema - DME) hiện nay được phân loại dựa trên sự liên quan đến trung tâm hoàng điểm (center-involving) hoặc không liên quan đến trung tâm.
Quản lý toàn thân và các nghiên cứu nền tảng
Quản lý tối ưu đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ các yếu tố nguy cơ hệ thống: LDL dưới 100 mg/dL, kiểm soát triglyceride, cholesterol, HbA1c, huyết áp và bệnh lý thận. Các nghiên cứu lớn như Direct study, Field study và Accord study đã chứng minh vai trò của việc kiểm soát hệ thống trong việc giảm tốc độ tiến triển của DR. Cụ thể, thuốc ức chế thụ thể angiotensin (ARBs) giúp giảm tỷ lệ mắc DR ở bệnh nhân đái tháo đường type 1 và có tác dụng ở type 2. Statins và Fenofibrate cũng được chứng minh giúp trì hoãn tiến triển của DR và giảm nhu cầu điều trị laser.
Vai trò của các phương tiện chẩn đoán hình ảnh
Chụp mạch huỳnh quang (Fluorescein Angiography - FA) và chụp cắt lớp quang học (OCT) là các công cụ thiết yếu. FA giúp loại trừ bệnh lý hoàng điểm thiếu máu, xác định vị trí rò rỉ khu trú để điều trị laser và phát hiện tân mạch sớm. OCT đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá mức độ phù hoàng điểm, phát hiện co kéo dịch kính võng mạc và theo dõi đáp ứng điều trị. Chỉ định FA không áp dụng cho tất cả bệnh nhân, nhưng đặc biệt hữu ích trong trường hợp phù hoàng điểm dai dẳng sau 2-3 tháng điều trị anti-VEGF hoặc trong các trường hợp NPDR nặng/rất nặng để phát hiện tân mạch.
Chiến lược điều trị cho các giai đoạn bệnh
Đối với NPDR trung bình hoặc nhẹ, theo dõi lâm sàng mỗi 3-6 tháng là đủ. Với NPDR nặng hoặc rất nặng, cần theo dõi mỗi 3 tháng hoặc chụp FA định kỳ nếu bệnh nhân khó tuân thủ tái khám. Đối với PDR, laser quang đông (PRP) là tiêu chuẩn, đặc biệt khi có HRCs. Trong trường hợp PDR kèm phù hoàng điểm, cần ưu tiên laser trước khi tiêm anti-VEGF để tránh hiện tượng co rút (crunch phenomenon). Đối với DME, các lựa chọn bao gồm laser, steroid, NSAIDs và anti-VEGF. Protocol T đã đánh giá hiệu quả của aflibercept, bevacizumab và ranibizumab, cho thấy aflibercept có hiệu quả vượt trội hơn ở bệnh nhân có thị lực kém hơn 6/12.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Mục tiêu LDL | dưới 100 mg/dL |
| Khoảng cách laser an toàn từ trung tâm hoàng điểm | tối thiểu 750 đến 1000 micron |
| Tỷ lệ bệnh nhân đáp ứng với 3 mũi tiêm aflibercept | 50% |
| Tỷ lệ bệnh nhân đáp ứng với ranibizumab | 38% |
| Liều ranibizumab trong SAILOR trial | 0.3 mg |
| Ngưỡng GFR cần điều chỉnh anti-VEGF | dưới 30 ml/phút |
Bình luận: Thông tin theo AIOS Editor Proceedings, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc cá thể hóa điều trị dựa trên khả năng tài chính và tình trạng bệnh lý toàn thân (như bệnh thận, tiền sử đột quỵ). Cần lưu ý rằng việc sử dụng anti-VEGF đơn trị liệu đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt của bệnh nhân, tránh nguy cơ mất thị lực do bỏ tái khám.
- Ưu tiên kiểm soát các yếu tố nguy cơ hệ thống (huyết áp, lipid, HbA1c) như một phần không thể thiếu trong quản lý DR.
- Sử dụng OCT để theo dõi định kỳ và đánh giá sự thay đổi hình thái bệnh lý thay vì chỉ dựa vào thị lực.
- Cân nhắc chuyển sang sử dụng steroid trong trường hợp phù hoàng điểm dai dẳng sau 2 mũi tiêm anti-VEGF và không có thay đổi hình thái trên 3 lần chụp OCT.
- Thực hiện laser quang đông trong nhiều phiên đối với bệnh nhân có bệnh lý thận để tránh biến chứng tràn dịch màng mạch.
- Cá thể hóa lựa chọn thuốc anti-VEGF dựa trên thị lực ban đầu và độ dày võng mạc (aflibercept ưu tiên cho thị lực kém và võng mạc dày).
Tài liệu tham khảo:
Dr. Dinesh Talwar, 2026, AIOC2026 GP191 T Dr Dinesh Talwar Diabetic Retinopathy Preferred Practice, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: xQAwDcj0po8.