Tiêm Steroid Ngoài Màng Cứng Qua Đường Liên Bản Sống: Kỹ thuật và Hiệu quả Lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
15.10.26
Last Updated

Tiêm steroid ngoài màng cứng (Epidural Steroid Injections - ESI) là thủ thuật can thiệp phổ biến nhất trên toàn thế giới trong điều trị đau cột sống, với gánh nặng tài chính ước tính vượt quá 100 tỷ USD hàng năm tại Hoa Kỳ. Mặc dù các nghiên cứu ngẫu nhiên có đối chứng đã chứng minh ESI có thể làm giảm đau trục cột sống, nhưng thủ thuật này được công nhận rộng rãi là hiệu quả nhất trong điều trị đau rễ thần kinh, đặc biệt là đau do thoát vị đĩa đệm.

Kỹ thuật tiêm ngoài màng cứng qua đường liên bản sống

Kỹ thuật tiêm ngoài màng cứng qua đường liên bản sống (Interlaminar Epidural Steroid Injection - ILESI) yêu cầu đưa kim vào không gian liên bản sống ở đường giữa hoặc cạnh đường giữa gần vị trí bệnh lý nhất. Kim phải đi qua da, mỡ dưới da, dây chằng trên gai, dây chằng liên gai và dây chằng vàng để vào khoang ngoài màng cứng. Kỹ thuật mất sức cản (Loss-of-resistance - LOR) được sử dụng để xác định vị trí, tận dụng sự khác biệt về cảm giác giữa dây chằng vàng dày và khoang ngoài màng cứng. Thông thường, kim Tuohy 17 hoặc 18-gauge được sử dụng. Các nghiên cứu cho thấy tiêm mù có tỷ lệ tiêm ngoài khoang ngoài màng cứng lên tới 30%, trong khi sử dụng fluoroscopy (soi huỳnh quang) giúp tăng độ chính xác và an toàn, trở thành tiêu chuẩn chăm sóc hiện nay.

Cân nhắc kỹ thuật và giải phẫu

Tại vùng cổ, đường kính khoang ngoài màng cứng nhỏ (1-4 mm) làm tăng nguy cơ biến chứng thảm khốc do chọc thủng màng cứng. Hướng dẫn của Multi-society Pain Workgroup năm 2015 khuyến cáo không nên thực hiện ESI vùng cổ trên mức C6-7. Một số bác sĩ sử dụng kỹ thuật "hanging drop" (giọt treo), tuy nhiên các nghiên cứu không cho thấy bằng chứng về độ an toàn cao hơn so với LOR. Tại vùng cổ, dây chằng vàng không hợp nhất hoàn toàn ở đường giữa, với tỷ lệ có khe hở từ C3 đến T2 là 83%-100%, điều này giải thích cho các trường hợp chọc thủng màng cứng vô ý. Đối với kỹ thuật tiêm qua đường cùng (caudal), do khoảng cách từ vị trí tiêm đến vị trí bệnh lý thắt lưng, cần thể tích dịch lớn hơn (10-20 mL) để đảm bảo lan tỏa thuốc, tuy nhiên kỹ thuật này không được khuyến cáo cho bệnh lý trên mức L3.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Liều steroid (Methylprednisolone/Triamcinolone)40-80 mg
Tỷ lệ tiêm mù ngoài khoang ngoài màng cứngLên tới 30%
Tỷ lệ khe hở dây chằng vàng (C3-T2)83%-100%
Thể tích tiêm caudal khuyến cáo10-20 mL
Tỷ lệ thất bại tiêm caudal (không vào khoang ngoài màng cứng)Lên tới 35%

Cơ chế tác dụng

Cơ chế giảm đau của ESI chủ yếu dựa trên đặc tính kháng viêm của corticosteroid. Viêm và cảm thụ đau chia sẻ hai con đường sinh hóa chính là lipoxygenase và cyclooxygenase, dẫn đến hình thành leukotrienes, prostaglandins và thromboxanes. Glucocorticoid ngoại sinh ức chế trực tiếp con đường lipoxygenase và kích thích giải phóng lipomodulin, một glycoprotein ức chế phospholipase A2, từ đó làm giảm hình thành acid arachidonic và các chất chuyển hóa gây đau. Ngoài ra, corticosteroid còn ức chế phóng điện lạc chỗ của các dây thần kinh bị tổn thương, giảm lắng đọng collagen và hình thành sẹo, giảm tính thấm thành mao mạch để giảm phù nề, và tác động lên biểu hiện của hơn 6500 gen thông qua thụ thể nội bào.

Hiệu quả lâm sàng

Mặc dù được nghiên cứu rộng rãi, y văn vẫn chưa đạt được sự đồng thuận về hiệu quả của ILESI do sự thiếu đồng nhất trong thiết kế nghiên cứu và quần thể bệnh nhân. Các nghiên cứu so sánh hiệu quả cho thấy ESI có thể làm giảm tiêu thụ opioid trong nhóm nhưng không có sự khác biệt đáng kể giữa các nhóm trong so sánh giữa các nhóm đối với bệnh nhân thoát vị đĩa đệm, hội chứng thất bại sau phẫu thuật lưng, đau cột sống do đĩa đệm và hẹp ống sống thắt lưng. Một đánh giá của 26 RCT cho thấy bằng chứng mức độ trung bình ủng hộ ESI như một can thiệp tránh phẫu thuật trong tối đa 1 năm nhưng không kéo dài sau đó. Thông tin theo [Wilkinson & Cohen, 2018]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.

Bình luận: Các dữ liệu về hiệu quả của ESI rất mâu thuẫn, phần lớn do sự khác biệt về kỹ thuật (đường tiêm, thể tích, loại steroid) và định nghĩa về thành công của thủ thuật. Một hạn chế lớn là sự thiếu chuẩn hóa trong các giao thức nghiên cứu, dẫn đến việc diễn giải dữ liệu hỗn hợp thường dựa vào ý kiến chuyên gia thay vì bằng chứng mạnh mẽ.

Biến chứng

Biến chứng của ILESI bao gồm biến chứng do kỹ thuật (chảy máu, tụ máu ngoài màng cứng, chọc thủng màng cứng, tổn thương thần kinh) và biến chứng do thuốc (tác dụng phụ của steroid và thuốc tê). Tụ máu ngoài màng cứng là biến chứng thảm khốc tiềm tàng, mặc dù cực kỳ hiếm gặp. Biến chứng thần kinh gián tiếp do steroid dạng hạt gây tắc mạch (đột quỵ, tổn thương tủy sống) chủ yếu liên quan đến kỹ thuật tiêm qua lỗ liên hợp (TFESI). Các biến chứng dược lý bao gồm ức chế trục hạ đồi-tuyến yên-tuyến thượng thận (HPA), tăng đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường và tăng nguy cơ gãy xương bệnh lý do ảnh hưởng đến chuyển hóa xương.

Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Mặc dù tài liệu tập trung vào cột sống, các biến chứng liên quan đến tiêm steroid ngoài màng cứng như tăng áp lực nội sọ hoặc các biến cố tắc mạch có thể gây ra các biểu hiện nhãn khoa như mất thị lực đột ngột hoặc liệt vận nhãn. Cần thận trọng khi thực hiện các thủ thuật can thiệp cột sống trên bệnh nhân có bệnh lý nền về mạch máu hoặc đang sử dụng thuốc chống đông, vì nguy cơ biến chứng thần kinh trung ương có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thị giác.

  • Ưu tiên sử dụng fluoroscopy để đảm bảo độ chính xác và an toàn thay vì tiêm mù.
  • Cân nhắc kỹ lưỡng nguy cơ/lợi ích khi tiêm steroid cho bệnh nhân có tiền sử loãng xương hoặc đái tháo đường.
  • Sử dụng steroid dạng không hạt (nonparticulate) để giảm thiểu nguy cơ tắc mạch trong các thủ thuật can thiệp.
  • Theo dõi sát sao đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường trong 2-6 ngày sau tiêm.
  • Không thực hiện ILESI vùng cổ trên mức C6-7 để tránh nguy cơ biến chứng do giải phẫu.

Tài liệu tham khảo:

Wilkinson I, Cohen SP, 2018, Chapter 62: Interlaminar Epidural Steroid Injections, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 561-572.

Xem thêm