Bài giảng tại AIOC2026 (2026) về chủ đề mộng thịt (pterygium) đã tổng quan các khía cạnh lịch sử, sinh lý bệnh và sự thay đổi trong kỹ thuật phẫu thuật. Mộng thịt được định nghĩa là sự tăng sinh dạng cánh, có nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp "pterix" (cánh) hoặc "pterygion" (vây), với tỷ lệ lưu hành toàn cầu dao động từ 15% đến 30%.
Dịch tễ học và cơ chế bệnh sinh
Tỷ lệ mắc bệnh có sự khác biệt lớn theo địa lý, với "vành đai mộng thịt" được xác định trong khoảng 37 độ vĩ Bắc và Nam của xích đạo. Một nghiên cứu từ L.V. Prasad Eye Institute (2021) báo cáo tỷ lệ lưu hành tại Ấn Độ dao động từ 7% đến 25%, với xu hướng cao hơn ở khu vực nông thôn và ở nữ giới. Các yếu tố nguy cơ chính bao gồm tiếp xúc tia cực tím (UV) mãn tính, các khiếm khuyết di truyền liên quan đến sửa chữa DNA (tính trạng trội trên nhiễm sắc thể thường), viêm mãn tính vùng rìa và sự liên quan của virus u nhú ở người (human papilloma virus). Cơ chế bệnh sinh dựa trên sự hội tụ của tia UV tại giác mạc phía thái dương, gây tổn thương DNA tế bào kết mạc và dẫn đến tăng sinh xơ mạch (fibrovascular proliferation). Mặc dù trước đây được coi là thiếu hụt tế bào gốc vùng rìa (limbal stem cell deficiency - LSCD), các bằng chứng hiện tại cho thấy đây chủ yếu là tổn thương trực tiếp lên tế bào kết mạc trong các trường hợp mộng thịt thông thường.
Lịch sử và tiến hóa kỹ thuật phẫu thuật
Kỹ thuật cắt bỏ mộng thịt đã có lịch sử lâu đời, với tài liệu ghi nhận Sushruta (Ấn Độ, 500-1000 BC) là người đầu tiên thực hiện cắt bỏ mộng thịt bằng các phương pháp thô sơ như sử dụng rượu và hương liệu cần sa để gây mê, dùng muối và gạc ấm để cầm máu, cùng với kỹ thuật "lysis" bằng móc và chỉ. Trong những năm 1950, kỹ thuật avulsion (nhổ bỏ) và kỹ thuật củng mạc trần (bare sclera) đã được áp dụng, tuy nhiên kỹ thuật củng mạc trần có tỷ lệ tái phát gần như 100%. Các phương pháp hỗ trợ trong quá khứ bao gồm sử dụng Strontium, Mitomycin C và 5-fluorouracil để giảm tái phát. Hiện nay, ghép kết mạc tự thân (conjunctival autograft) được coi là tiêu chuẩn vàng. Trong các trường hợp mộng thịt rất nặng, có thể kết hợp với ghép biểu mô vùng rìa đơn giản (simple limbal epithelial transplant - SLET).
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lưu hành toàn cầu | 15-30% |
| Tỷ lệ lưu hành tại Ấn Độ (2021) | 7-25% |
| Tỷ lệ tái phát kỹ thuật củng mạc trần | Gần 100% |
| Cơ chế bệnh sinh | Tổn thương DNA do tia UV, không phải LSCD nguyên phát |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc chuyển dịch từ quan điểm LSCD sang tổn thương tế bào kết mạc do UV, giúp thay đổi chiến lược phẫu thuật sang ưu tiên ghép kết mạc tự thân thay vì can thiệp quá mức vào vùng rìa. Hạn chế của tài liệu là tính chất bài giảng tổng quan, thiếu các số liệu phân tích đa biến về hiệu quả so sánh giữa các kỹ thuật hiện đại.
- Ưu tiên sử dụng ghép kết mạc tự thân cho mọi trường hợp mộng thịt nguyên phát.
- Hạn chế sử dụng Mitomycin C trong mộng thịt đơn giản do nguy cơ gây tan chảy củng mạc (scleral melt).
- Cân nhắc sử dụng kính tiếp xúc (contact lens) hoặc kính tiếp xúc củng mạc nhỏ (mini scleral contact lens) để cải thiện thị lực do loạn thị không đều sau phẫu thuật.
- Không cần thiết phải lấy tế bào gốc vùng rìa trong các mảnh ghép tự thân thông thường.
- Sử dụng các thiết bị hỗ trợ làm mịn bề mặt giác mạc (pterygium bird) để cải thiện kết quả thẩm mỹ và thị lực.
Tài liệu tham khảo:
Murthy Somasheila, 2026, Conceptual Evolution in Both Primary and Recurrent Pterygium, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: 2VzcHZSsI6s.