Tiếp cận bệnh lý đáy mắt bất thường ở bệnh nhân suy giảm thị lực

Bs Ngô Hữu Thế
25.10.26
Last Updated

Bài giảng tại Aravind Eye Hospital Pondicherry (2026) về tiếp cận bệnh nhân suy giảm thị lực với đáy mắt bất thường nhấn mạnh rằng không phải mọi trường hợp suy giảm thị lực đều là viêm dây thần kinh thị giác (optic neuritis). Việc chẩn đoán sai lầm có thể dẫn đến điều trị không phù hợp, do đó cần sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ nội khoa, thần kinh và bác sĩ nhãn khoa để thăm khám toàn diện cả phần trước và phần sau của nhãn cầu.

Nguyên tắc tiếp cận và phân loại nguyên nhân

Tác giả đề xuất sử dụng từ viết tắt "VITAMIN" để ghi nhớ các nhóm nguyên nhân gây suy giảm thị lực: Vascular (mạch máu), Inflammatory (viêm), Infectious (nhiễm trùng), Compressive (chèn ép), Infiltrate (thâm nhiễm), Toxic (độc chất) và Nutritional (dinh dưỡng). Các nguyên nhân mạch máu bao gồm bệnh lý thần kinh thị giác thiếu máu cục bộ (ischemic optic neuropathy), tắc động mạch trung tâm võng mạc (CRAO), tắc tĩnh mạch trung tâm võng mạc và bệnh võng mạc tăng huyết áp. Nhóm viêm bao gồm viêm dây thần kinh thị giác (điển hình và không điển hình), sarcoidosis và viêm thần kinh võng mạc (neuroretinitis). Các nguyên nhân nhiễm trùng như giang mai, lao, Lyme, CMV, herpes hoặc HIV cần được loại trừ. Nhóm chèn ép bao gồm u màng não (meningioma), u thần kinh đệm (optic nerve glioma) và u tuyến yên (pituitary adenoma). Nhóm thâm nhiễm bao gồm lymphoma, leukemia và các bệnh u hạt. Cuối cùng, nhóm độc chất và dinh dưỡng bao gồm ethambutol, thuốc lá và thiếu hụt B12.

Chẩn đoán phân biệt phù gai thị và các yếu tố gây nhiễu

Việc chẩn đoán phù gai thị (diskedema) cần thận trọng để tránh nhầm lẫn với các tình trạng giả phù gai thị (masquerader). Các tình trạng này bao gồm: drusen đĩa thị (optic disk drusen), sợi thần kinh tủy hóa (myelinated retinal nerve fibers), co kéo dịch kính gai thị (vitreo-papillary traction), mô đệm gai thị (epipapillary glial tissue), thiểu sản dây thần kinh thị giác (optic nerve hypoplasia), hội chứng đĩa thị morning glory, tật khuyết đĩa thị (optic disc coloboma) và viễn thị nặng. Tác giả nhấn mạnh việc phân loại theo thời gian (đột ngột hoặc từ từ) và triệu chứng đau (đau hoặc không đau) giúp định hướng chẩn đoán. Tiền sử hệ thống đóng vai trò quan trọng, giúp chẩn đoán đến 75% các rối loạn thần kinh nhãn khoa tại các nước đang phát triển.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Phân loại theo thời gianĐột ngột (viêm, chấn thương, tắc mạch); Từ từ (chèn ép, thâm nhiễm, độc chất, dinh dưỡng)
Phân loại theo triệu chứng đauĐau (viêm dây thần kinh thị giác); Không đau (chèn ép, độc chất, chấn thương)
Tỷ lệ chẩn đoán qua tiền sử75% các rối loạn thần kinh nhãn khoa
Chi phí xét nghiệm di truyền10.000 đơn vị tiền tệ (tài liệu không nêu đơn vị cụ thể)
Bình luận: Thông tin theo Aravind Eye Hospital (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không vội vàng sử dụng steroid liều cao (IVMP) khi chưa loại trừ các nguyên nhân nhiễm trùng hoặc chèn ép, vì có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh lý (ví dụ: áp xe não).

Các lưu ý thực hành lâm sàng

  • Luôn thăm khám đáy mắt kỹ lưỡng trước khi chỉ định neuroimaging hoặc bắt đầu điều trị steroid.
  • Không giả định mọi trường hợp suy giảm thị lực là viêm dây thần kinh thị giác, đặc biệt ở bệnh nhân trên 35 tuổi.
  • Sử dụng đa phương thức chẩn đoán hình ảnh (multimodal imaging) bao gồm OCT, thị trường và xét nghiệm máu để đối chiếu kết quả.
  • Kiểm tra nhãn áp (IOP) cho tất cả bệnh nhân có biểu hiện teo gai thị hoặc mỏng lớp sợi thần kinh để loại trừ bệnh lý Glaucoma.
  • Đối với bệnh nhân nghi ngờ phù gai thị do tăng áp lực nội sọ (IH), cần loại trừ các nguyên nhân khác trước khi chỉ định điều trị bằng Diamox.

Tài liệu tham khảo:

Aravind Eye Hospital Pondicherry, 2026, Approach to Abnormal Fundus Examination, AUROTUBE, Video ID: UhbpKurfSHc.

Xem thêm