Việc tiếp cận trẻ em bị lác trong (esotropia) đòi hỏi bác sĩ lâm sàng phải phân tích hệ thống các dấu hiệu để xác định loại hình lác. Tài liệu này trình bày 6 manh mối lâm sàng quan trọng giúp thu hẹp chẩn đoán phân biệt cho các trường hợp lác trong ở trẻ em.
Tuổi khởi phát
Tuổi khởi phát là manh mối đầu tiên và quan trọng nhất. Một trường hợp lác trong xuất hiện với độ lệch lớn trong vài tháng đầu đời gợi ý khả năng lác trong bẩm sinh (infantile esotropia). Các dấu hiệu hỗ trợ bao gồm thói quen nhìn chéo (cross fixation), trong đó trẻ dùng mắt trái để nhìn sang phải và mắt phải để nhìn sang trái. Điều này có thể gây nhầm lẫn với tình trạng hạn chế vận nhãn trên thăm khám nhanh, dù thực tế không có khiếm khuyết vận động thực sự. Các dấu hiệu đi kèm khác có thể bao gồm quá mức cơ chéo dưới (inferior oblique overaction), lác đứng phân ly (dissociated vertical deviation - DVD), và rung giật nhãn cầu tiềm ẩn hoặc biểu hiện (latent or manifest latent nystagmus). Những dấu hiệu này không mang tính chẩn đoán độc lập nhưng củng cố chẩn đoán khi xuất hiện ở trẻ có khởi phát rất sớm.
Trạng thái khúc xạ
Đối với trẻ lác trong khởi phát muộn (ví dụ khoảng 3 tuổi) sau một giai đoạn thị giác bình thường, trạng thái khúc xạ đóng vai trò then chốt. Sự hiện diện của viễn thị (hyperopia) đáng kể ở trẻ lác trong khởi phát muộn gợi ý khả năng có thành phần lác điều tiết (accommodative esotropia). Tuy nhiên, cần lưu ý rằng viễn thị đơn thuần không đủ để thiết lập chẩn đoán, vì nhiều trẻ bị viễn thị nhưng không bị lác, hoặc trẻ bị lác có viễn thị nhưng không phải là nguyên nhân chính gây ra độ lệch. Chẩn đoán cuối cùng phụ thuộc vào mối liên quan giữa độ lệch với sự điều tiết và đáp ứng với chỉnh kính.
Sự khác biệt giữa nhìn xa và nhìn gần
Sự khác biệt về độ lệch giữa nhìn xa và nhìn gần là một manh mối quan trọng. Nếu độ lệch khi nhìn gần lớn hơn đáng kể so với nhìn xa, điều này gợi ý kiểu lác quá mức hội tụ (convergence excess pattern). Một cơ chế khả thi là tỷ số AC/A cao, tuy nhiên sự khác biệt này không đủ để khẳng định chẩn đoán. Bác sĩ không nên dựa vào một phép đo duy nhất mà cần so sánh độ lệch ở cả hai khoảng cách để xác định kiểu hình lâm sàng chính xác.
Bất đối xứng thị giác
Khi một mắt có thị lực giảm đáng kể, cần xem xét khả năng lác cảm thụ (sensory esotropia). Sự ưu tiên cố định (fixation preference) có thể chỉ đơn thuần là nhược thị (amblyopia) đi kèm, nhưng nếu một mắt có mất thị lực đáng kể do nguyên nhân tại mắt, chính thị lực kém này có thể góp phần gây ra độ lệch. Do đó, khi đánh giá lác trong, luôn cần đặt câu hỏi liệu cả hai mắt có cung cấp đầu vào thị giác tương đương hay không. Không nên mặc định lác trong là do điều tiết hoặc bẩm sinh nếu có sự giảm thị lực một bên rõ rệt.
Bất thường vận nhãn
Trong lác trong đồng hành (comitant esotropia) thông thường, góc lác tương đối giống nhau ở mọi hướng nhìn và không có khiếm khuyết vận động thực sự. Nếu độ lệch tăng lên ở một hướng nhìn nhất định hoặc có hạn chế vận động thực sự (ví dụ hạn chế liếc ngoài), kiểu lác không còn là lác đồng hành đơn thuần. Chẩn đoán phân biệt lúc này bao gồm liệt dây thần kinh số 6 (sixth nerve palsy), hội chứng co rút Duane (Duane's retraction syndrome), hoặc các quá trình hạn chế khác. Cần xác nhận xem mắt có thể liếc ngoài bình thường với cố định đơn nhãn hay không để loại trừ giả hạn chế do nhìn chéo.
Khởi phát cấp tính
Lác trong khởi phát cấp tính (acute onset) ở trẻ lớn đòi hỏi phải tìm kiếm kỹ lưỡng các dấu hiệu thần kinh hoặc vận nhãn đi kèm. Cần kiểm tra sự không đồng hành (incomitance), hạn chế liếc ngoài, đau đầu, nôn mửa, hoặc phù gai thị (papilledema). Mặc dù lác trong khởi phát cấp tính có thể xảy ra mà không có rối loạn thần kinh tiềm ẩn, đặc biệt liên quan đến việc sử dụng thiết bị kỹ thuật số kéo dài, nhưng không nên tự động gán ghép cho việc sử dụng điện thoại di động. Cần loại trừ các bệnh lý nội sọ trước khi kết luận.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Ví dụ lác nhìn xa/gần | 10 prism diopters tại xa và 30 prism diopters tại gần |
| Tuổi khởi phát lác bẩm sinh | Vài tháng đầu đời |
| Tuổi khởi phát lác muộn | Khoảng 3 tuổi |
Bình luận: Các dấu hiệu được nêu trong tài liệu là những gợi ý lâm sàng kinh điển. Hạn chế lớn nhất là tài liệu không cung cấp các ngưỡng định lượng cụ thể (ví dụ: bao nhiêu prism diopters được coi là sự khác biệt đáng kể giữa nhìn xa và gần để chẩn đoán quá mức hội tụ). Bác sĩ cần thận trọng khi áp dụng các dấu hiệu này, đặc biệt là việc phân biệt giữa lác do thiết bị kỹ thuật số và các bệnh lý thần kinh nghiêm trọng, luôn ưu tiên loại trừ nguyên nhân thực thể trước khi chẩn đoán lác do thói quen.
- Luôn so sánh độ lệch ở cả khoảng cách nhìn xa và nhìn gần trong mọi lần khám.
- Không mặc định lác trong là do điều tiết nếu có sự giảm thị lực một bên đáng kể.
- Luôn kiểm tra vận nhãn kỹ lưỡng để phân biệt giữa hạn chế vận động thực sự và hạn chế giả do nhìn chéo.
- Đối với lác khởi phát cấp tính, cần loại trừ các dấu hiệu thần kinh (đau đầu, nôn, phù gai thị) trước khi cân nhắc các yếu tố lối sống.
Tài liệu tham khảo:
Insight Ophthalmology, 2026, Esotropia in Children: 6 Clues That Tell You Which Type It Is, YouTube Video ID: yvMljTlWgOY, 00:10:51.