Tiếp cận chẩn đoán và điều trị bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch mạn tính có rò trung tâm

Bs Ngô Hữu Thế
18.10.26
Last Updated

Tại phiên thảo luận IC560 thuộc Hội nghị Nhãn khoa Toàn Ấn Độ AIOC 2026, bác sĩ Raju S (Bangalore) đã trình bày chiến lược tiếp cận lâm sàng và bằng chứng điều trị trên nhóm bệnh nhân mắc bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch (central serous chorioretinopathy - CSR/CSCR) thể mạn tính có kèm thoát dịch trung tâm.

Khái niệm và phân loại bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch mạn tính

Bệnh hắc võng mạc trung tâm thanh dịch là bệnh lý võng mạc không phẫu thuật phổ biến thứ tư trên lâm sàng. Một tỷ lệ bệnh nhân không tự thoái lui mà tiến triển thành dạng kéo dài dai dẳng hoặc mạn tính, dẫn đến suy giảm thị lực khó hồi phục do teo biểu mô sắc giác võng mạc (retinal pigment epithelium - RPE) và tái phát nhiều đợt. Y văn ghi nhận nhiều thuật ngữ khác nhau như CSR không thoái lui/dai dẳng (persistent CSR), CSR tái phát (recurrent CSR), CSR mạn tính (chronic CSR) và CSR không hoạt động (inactive CSR).

Về mặt phân biệt cơ bản, thể dai dẳng thường biểu hiện tình trạng trơ với điều trị do liên quan tới các yếu tố căn nguyên toàn thân, trong khi thể mạn tính đặc trưng bởi sự rối loạn chức năng và teo RPE lan tỏa kèm theo tăng tính thấm hắc mạc. Đa số các nghiên cứu quy ước thời gian bệnh kéo dài trên 3 tháng để xác định bệnh dai dẳng hoặc mạn tính. Theo phân loại mới nhất của Nhóm nghiên cứu CSCR quốc tế (International CSR Study Group), bệnh được phân chia thành thể đơn giản (simple - tổn thương kích thước dưới 2 đường kính gai thị), thể phức tạp (complex) và thể không điển hình (atypical), đồng thời chia theo tiến trình thành nguyên phát, tái phát và đã thoái lui; các trường hợp có dịch dưới võng mạc tồn tại trên 6 tháng được định nghĩa là thể dai dẳng.

Cơ chế bệnh sinh trong phổ bệnh lý hắc mạc dày

Bệnh sinh của CSR mạn tính nằm trong phổ bệnh hắc mạc dày (pachychoroid spectrum), tiến triển tuần tự từ bệnh biểu mô hắc mạc dày (pachychoroid epitheliopathy), đến CSCR cấp, chuyển sang CSCR mạn tính, thoái hóa tân mạch hắc mạc dày (pachychoroid neovasculopathy - PNV) và biến chứng thành bệnh mạch máu dạng polyp hắc mạc (polypoidal choroidal vasculopathy - PCV).

Chuỗi bệnh lý khởi đầu từ sự dày lên của các mạch máu lớn ở lớp Haller, gây ra tình trạng sung huyết mạch máu, làm biến đổi dòng chảy nội tại hắc mạc. Sự sung huyết này dẫn tới tăng tính thấm hắc mạc (choroidal hyperpermeability), gây mất bù và rối loạn chức năng hàng rào biểu mô sắc tố, từ đó dẫn đến bong võng mạc cảm thụ thần kinh (neurosensory detachment). Bên cạnh đó, các yếu tố giải phẫu nhãn cầu như củng mạc dày và chiều dài trục nhãn cầu ngắn được ghi nhận là yếu tố nguy cơ khởi phát và duy trì vòng xoắn bệnh lý này. Sự suy giảm thị lực ở giai đoạn mạn tính có thể xuất phát từ thành phần tân mạch hoặc tổn thương thoái hóa không do tân mạch.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Vị trí dịch tễ của CSRBệnh lý võng mạc không phẫu thuật phổ biến thứ 4
Thời gian định nghĩa thể kéo dài trong các nghiên cứu> 3 tháng
Thời gian xác định dai dẳng theo International CSR Study Group> 6 tháng
Kích thước phân loại thể đơn giản (simple)< 2 đường kính gai thị
Ngưỡng độ dày hắc mạc trung tâm (CCT) trên EDI-OCT> 350 micron

Đặc điểm hình ảnh học đa phương thức và dấu ấn sinh học

Khám đáy mắt và chụp ảnh ở mắt CSR mạn tính thường ghi nhận tổn thương lan tỏa thay vì khu trú, biểu hiện biến đổi sắc tố biểu mô sắc tố, vệt thoái hóa RPE (RPE tracks), cùng dấu hiệu hình giọt nước hoặc đồng hồ cát (teardrop/hourglass sign) trên hình ảnh hồng ngoại (infrared images). Khối bong thanh dịch có xu hướng nông hơn dạng cấp tính, đi kèm các bọng bong biểu mô sắc tố (pigment epithelial detachments - PED) phẳng, không đều, hiện tượng tăng phản xạ đầu tận thụ thể ánh sáng bị bong và teo mỏng các lớp võng mạc ngoài ở giai đoạn muộn.

Các dấu ấn sinh học quan trọng trên chụp cắt lớp quang học (optical coherence tomography - OCT) gợi ý tổn thương PNV bao gồm: PED phẳng không đều, dấu hiệu hai lớp (double layer sign) và vật liệu tăng phản xạ dưới võng mạc (subretinal hyperreflective material - SHRM). Đánh giá chẩn đoán toàn diện đòi hỏi các kỹ thuật chuyên sâu:

  • Chụp EDI-OCT (Enhanced Depth Imaging OCT): Đo độ dày hắc mạc trung tâm, xác định giá trị tăng trên 350 micron.
  • Chụp tự phát huỳnh quang đáy mắt cận hồng ngoại (Near-infrared FAF): Đạt độ nhạy cao hơn FAF thông thường trong phát hiện bất thường mạn tính của CSCR.
  • OCT-Angiography (OCTA) và Chụp mạch huỳnh quang Indocyanine Green (ICG): Giữ vai trò quyết định trong phát hiện màng tân mạch (MNV) hoặc vùng tăng huỳnh quang hắc mạc.

Chiến lược chẩn đoán và phác đồ điều trị dựa trên bằng chứng

Quy trình tiếp cận bắt đầu bằng việc khai thác tiền sử tỉ mỉ nhằm loại trừ các yếu tố nguy cơ toàn thân có thể điều chỉnh như hội chứng ngưng thở khi ngủ, sử dụng thuốc tránh thai đường uống (OCP), sử dụng corticoid hoặc các thuốc khác. Các xét nghiệm chuyên sâu cần thực hiện khi có chỉ định bao gồm nồng độ cortisol huyết thanh, nồng độ testosterone toàn thân và đo đa ký giấc ngủ (sleep studies).

Cây quyết định xử trí lâm sàng được tiến hành như sau:

  • Bước 1: Thực hiện OCTA trên tất cả bệnh nhân CSR dai dẳng để loại trừ PNV.
  • Bước 2: Nếu phát hiện có PNV, chỉ định điều trị bằng liệu pháp kháng VEGF (anti-VEGF).
  • Bước 3: Nếu không có PNV, chụp mạch huỳnh quang (FFA) và cân nhắc thực hiện liệu pháp quang động liều bán phần (half-dose PDT).

Về bằng chứng y học đối với các can thiệp nội khoa và laser:

  • Thuốc đối vận thụ thể mineralocorticoid: Nghiên cứu cho thấy eplerenone an toàn nhưng không vượt trội so với giả dược (placebo).
  • Liệu pháp quang động (PDT): Các dữ liệu nghiên cứu chứng minh half-dose PDT đạt hiệu quả vượt trội hơn so với eplerenone và laser vi xung (micropulse laser). Đồng thời, phác đồ liều bán phần (half-dose) mang lại kết quả tốt hơn so với phác đồ giảm mật độ năng lượng (half-fluence).
  • Laser vi xung (Micropulse laser): Khi không có sẵn PDT, laser vi xung nhắm mục tiêu mật độ cao (high-density targeted laser) với các vết bắn dày đặc không chồng lấp (non-overlapping densely packed) là lựa chọn thay thế; thông số được thảo luận gồm bước sóng vàng (yellow laser) với chu kỳ hoạt động (duty cycle) 5%.
  • Chất chống oxy hóa: Có thể có vai trò hỗ trợ nhưng không đem lại lợi ích lâm sàng đáng kể.
Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Hiệu quả của Eplerenone so với giả dượcAn toàn, không vượt trội so với giả dược
So sánh Half-dose PDT vs Eplerenone & Micropulse laserHalf-dose PDT vượt trội hơn
So sánh giữa Half-dose PDT và Half-fluence PDTHalf-dose cho hiệu quả tốt hơn
Kỹ thuật thực hiện Micropulse laserMật độ cao, nhắm mục tiêu, không chồng lấp; chu kỳ hoạt động 5% yellow laser
Lợi ích điều trị của chất chống oxy hóaKhông đem lại nhiều lợi ích

Thảo luận các tình huống lâm sàng đặc thù: Bệnh nhân sau ghép thận và bong võng mạc dịch xuất

Tại phiên trao đổi lâm sàng, các chuyên gia thảo luận sâu về nhóm bệnh nhân sau ghép thận đang duy trì corticoid liều cao hoặc liều thấp (thường duy trì mức 2,5 đến 5 mg, hoặc 10 đến 20 mg). Đây là nhóm đối tượng có tổn thương RPE lan tỏa nghiêm trọng thay vì rò khu trú, việc ngừng hẳn corticoid là bất khả thi dù đã phối hợp thuốc ức chế miễn dịch khác như methotrexate. Khi hạ liều steroid xuống mức 10 mg trong vài tháng, một số ca có cải thiện nhưng vẫn tồn dư lượng dịch nhỏ dai dẳng quanh hoàng điểm. Đối với các tổn thương rò sát fovea không thể quang đông thông thường, giải pháp can thiệp được đề xuất là anti-VEGF hoặc laser vi xung.

Đối với biến chứng bong võng mạc dịch xuất (exudative retinal detachment) trong bệnh cảnh CSR mạn tính, các phương án bổ sung được cân nhắc gồm có laser khu trú (focal laser) nếu vị trí rò cho phép, hoặc liệu pháp nhiệt xuyên đồng tử (transpupillary thermotherapy - TTT) diện rộng có chuẩn độ (large spot titrated), đặc biệt ưu tiên áp dụng cho các tổn thương ngoài hoàng điểm (extrafoveal).

Bình luận: Chiến lược xử trí CSR mạn tính có điểm rò trung tâm là thách thức lớn do nguy cơ tổn thương tế bào cảm thụ quang học không hồi phục khi can thiệp laser nhiệt thông thường gần hoàng điểm. Điểm mấu chốt của tác giả là việc ứng dụng OCTA để sàng lọc biến chứng tân mạch PNV trước khi quyết định điều trị rò rỉ nguyên phát. Tuy nhiên, nội dung bài giảng là quan điểm chuyên gia và tổng kết kinh nghiệm lâm sàng tại hội nghị, chưa trình bày chi tiết số liệu cỡ mẫu hay phân tích thống kê đa biến. Việc thiếu hụt thuốc Verteporfin dùng cho PDT trên quy mô toàn cầu hiện nay là rào cản thực tế lớn nhất, buộc bác sĩ nhãn khoa phải cân nhắc laser vi xung hoặc anti-VEGF như các phương án cứu vãn thay thế.

  • Tầm soát tân mạch hắc mạc dày: Thực hiện OCTA ngay khi tiếp nhận bệnh nhân CSR kéo dài trên 3-6 tháng để phát hiện sớm PNV và chỉ định anti-VEGF kịp thời.
  • Đo lường độ dày hắc mạc: Khai thác EDI-OCT để đo độ dày hắc mạc trung tâm (ngưỡng > 350 micron) và phối hợp NIR-FAF nhằm đánh giá mức độ tổn thương biểu mô sắc tố lan tỏa.
  • Lựa chọn điều trị ưu tiên: Half-dose PDT là can thiệp có bằng chứng khoa học mạnh nhất; nếu không có sẵn thuốc, thay thế bằng laser vi xung mật độ cao không chồng lấp chu kỳ hoạt động 5%.
  • Quản lý bệnh nhân dùng corticoid kéo dài: Phối hợp với bác sĩ nội khoa ghép tạng để hạ liều steroid toàn thân xuống mức an toàn thấp nhất có thể (dưới 10 mg) kết hợp điều trị nhãn khoa bảo tồn.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Raju S. (2026). My Approach to Chronic Csr with Central Leak. AIOC 2026 - IC560, Kênh aioseditorproceedings, Video ID: b2MG1eRDhMs.

Xem thêm