Hội nghị AIOC2026, phiên IC427, đã trình bày phương pháp tiếp cận chuyên gia trong chẩn đoán và quản lý chấn thương nhãn khoa (ocular trauma). Các ca bệnh chấn thương nhãn khoa thường gặp tại phòng khám ngoại trú với biểu hiện đa dạng, từ dị vật nhỏ đến vỡ nhãn cầu, đòi hỏi sự thăm khám kỹ lưỡng để bảo tồn thị lực.
Nguyên tắc cơ bản trong quản lý chấn thương nhãn cầu
Mục tiêu hàng đầu là ngăn ngừa tổn thương thêm. Việc lập kế hoạch gây mê rất quan trọng; trong trường hợp vỡ nhãn cầu (open globe), không nên thực hiện phong bế quanh nhãn cầu (peribulbar block) hoặc tiêm dưới kết mạc (sub-Tenon's block) mà cần cân nhắc gây mê toàn thân. Điều này cũng áp dụng cho bệnh nhi hoặc bệnh nhân có vấn đề tâm thần. Điều trị thực nghiệm thường bắt đầu bằng kháng sinh phổ rộng và dự phòng uốn ván. Việc ghi chép hồ sơ y tế đầy đủ là bắt buộc cho mục đích pháp y và theo dõi. Tư vấn cho bệnh nhân và gia đình về các di chứng tiềm ẩn là yếu tố ngày càng quan trọng. Trước khi sửa chữa vết rách, cần đảm bảo bệnh nhân ổn định toàn thân, đặc biệt trong các trường hợp đa chấn thương.
Thăm khám và chẩn đoán hình ảnh
Thăm khám bằng đèn khe (slit lamp examination) cần được thực hiện kỹ lưỡng, không bỏ qua mắt đối diện. Các vùng chấn thương được phân loại: vùng 1 là giác mạc và vùng rìa; vùng 2 từ vùng rìa đến 5mm phía sau; vùng 3 là phía sau xích đạo. Chụp X-quang hốc mắt được khuyến cáo để phát hiện dị vật kim loại hoặc gãy xương. Chụp cắt lớp vi tính (CT) được ưu tiên nếu nghi ngờ dị vật gỗ hoặc thủy tinh sau tai nạn giao thông. Chụp cộng hưởng từ (MRI) chống chỉ định nếu nghi ngờ dị vật kim loại. Siêu âm B-scan cần thận trọng, tránh gây áp lực lên nhãn cầu nếu có vết rách lớn hoặc dị vật xuyên thấu.
Quản lý chấn thương thủy tinh thể và tăng nhãn áp sau chấn thương
Nhận diện sớm các dấu hiệu bán trật (subluxation) thủy tinh thể giúp quản lý hiệu quả hơn. Các dấu hiệu bao gồm: độ sâu tiền phòng thay đổi, rách cơ vòng mống mắt, hoặc nhìn thấy xích đạo thủy tinh thể. Trong phẫu thuật, nếu có dấu hiệu yếu dây chằng (zonular weakness), cần hỗ trợ túi bao bằng móc bao (capsule hooks) và vòng căng bao (CTR). Đối với tăng nhãn áp sau chấn thương (traumatic glaucoma), tỷ lệ mắc bệnh dao động từ 5% đến 25% sau chấn thương đụng dập. Điều trị bao gồm thuốc hạ nhãn áp tại chỗ và toàn thân, laser hoặc phẫu thuật như cắt bè củng mạc (trabeculectomy) hoặc cấy ghép van (valve implant) tùy trường hợp.
Biểu hiện đoạn sau và chấn thương thần kinh thị giác
Chấn thương đụng dập (blunt trauma) có thể gây xuất huyết dịch kính, bong võng mạc, hoặc bệnh lý võng mạc Berlin (Berlin's edema). Bệnh lý võng mạc Berlin là tình trạng trắng võng mạc tạm thời, tự giới hạn, chiếm 9,4% các thay đổi đáy mắt sau chấn thương. Đối với bệnh lý thần kinh thị giác do chấn thương (traumatic optic neuropathy), việc điều trị vẫn còn tranh cãi. Các lựa chọn bao gồm corticosteroid, giải áp phẫu thuật hoặc theo dõi. Một nghiên cứu tại Iran đã thử nghiệm erythropoietin với hoạt tính chống apoptotic và chống viêm, cho thấy hiệu quả tương đương steroid nhưng ít tác dụng phụ hơn.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ chấn thương gây tăng nhãn áp | 5% đến 25% |
| Tỷ lệ bong võng mạc sau chấn thương kín | 34% |
| Tỷ lệ tổn thương dịch kính sau chấn thương kín | 22% |
| Tỷ lệ bệnh lý võng mạc Berlin | 9,4% |
| Liều Methylprednisolone (phác đồ viện) | 1g/ngày trong 3 ngày |
| Liều Erythropoietin (nghiên cứu pilot) | 10.000 đơn vị quốc tế trong 3 ngày |
Bình luận: Các hướng dẫn về quản lý chấn thương nhãn khoa trong tài liệu này phản ánh kinh nghiệm lâm sàng tại các trung tâm chuyên sâu. Thông tin theo [AIOC2026, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Cần lưu ý rằng việc sử dụng steroid liều cao trong bệnh lý thần kinh thị giác do chấn thương vẫn còn nhiều tranh cãi và không phải là tiêu chuẩn vàng trong mọi guideline quốc tế.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Các kỹ thuật như sử dụng CTR và móc bao trong phẫu thuật thủy tinh thể chấn thương là tiêu chuẩn thực hành hiện đại để quản lý sự mất ổn định của túi bao. Việc theo dõi sát bệnh nhân sau chấn thương đụng dập là cần thiết để phát hiện sớm bong võng mạc hoặc tăng nhãn áp muộn.
- Luôn ghi lại thị lực cơ bản của cả hai mắt ngay khi tiếp nhận bệnh nhân chấn thương.
- Sử dụng CT scan với các lát cắt mỏng để phát hiện dị vật và gãy xương hốc mắt.
- Ưu tiên sử dụng chỉ nylon monofilament trong khâu vết thương giác mạc để giảm viêm.
- Cá thể hóa điều trị tăng nhãn áp sau chấn thương, tránh kết hợp quá nhiều thủ thuật lớn trong một lần phẫu thuật.
- Thực hiện thăm khám đáy mắt giãn đồng tử kỹ lưỡng ngay cả khi mắt đối diện trông có vẻ bình thường.
Tài liệu tham khảo:
AIOC2026, 2026, AIOC2026 IC427 - Ocular Trauma: Expert Guided Approach to Diagnosis and Management, YouTube Channel: aioseditorproceedings, Video ID: X5Aoz-NTXQI.