Tiếp cận lâm sàng bệnh nhân lồi mắt: Quy trình chẩn đoán từng bước

Bs Ngô Hữu Thế
17.10.26
Last Updated

Bài giảng tại sự kiện AIOC 2026 (GP68) của Dr. Sima Das đã hệ thống hóa quy trình tiếp cận bệnh nhân lồi mắt (proptosis) trong thực hành nhãn khoa. Lồi mắt không phải là một chẩn đoán nguyên nhân mà là một dấu hiệu lâm sàng phổ biến của nhiều bệnh lý đa dạng, đòi hỏi bác sĩ phải thực hiện đánh giá phương pháp luận để xác định chẩn đoán nguyên nhân (etiological diagnosis).

Quy trình ba bước trong chẩn đoán lồi mắt

Tác giả đề xuất quy trình ba bước để giải quyết "chiếc hộp Pandora" của các bệnh lý hốc mắt. Bước một là khai thác bệnh sử và thăm khám lâm sàng kỹ lưỡng, đây là chìa khóa giúp thu hẹp chẩn đoán phân biệt xuống còn hai hoặc ba khả năng. Bước hai là chỉ định chẩn đoán hình ảnh (imaging) để tinh chỉnh hoặc xác định chẩn đoán. Bước ba là sinh thiết (biopsy) và các xét nghiệm chuyên sâu khác khi hai bước đầu không đưa ra được chẩn đoán xác định. Trước khi bắt đầu, bác sĩ cần loại trừ các tình trạng giả lồi mắt (pseudo proptosis) như cận thị nặng (high myopia), lồi mắt do mắt đối diện bị lõm mắt (enophthalmos), mắt to bẩm sinh (buphthalmos) hoặc lồi mắt do sẹo giác mạc (anterior staphyloma).

Khai thác bệnh sử và các yếu tố gợi ý

Tuổi của bệnh nhân là yếu tố gợi ý quan trọng. Ở trẻ sơ sinh, u máu mao mạch (capillary hemangioma) là tổn thương hốc mắt phổ biến nhất, tuy nhiên cần cảnh giác với u cơ vân (rhabdomyosarcoma). Ở trẻ nhỏ, các tổn thương khởi phát nhanh thường do viêm hoặc nhiễm trùng, nhưng không được bỏ qua nguyên nhân tân sinh như sarcoma Ewing. Ở người trẻ, lồi mắt hai bên gợi ý bệnh lý tuyến giáp (thyroid eye disease) nếu có các dấu hiệu phụ trợ. Ở người cao tuổi, nguyên nhân tân sinh chiếm ưu thế. Thời gian tiến triển cũng cung cấp manh mối: khởi phát trong vài giờ gợi ý xuất huyết (ví dụ: xuất huyết trong u bạch huyết - lymphangioma); khởi phát trong vài ngày gợi ý viêm hoặc nhiễm trùng; tiến triển trong nhiều năm thường là tổn thương lành tính như nang bì (dermoid cyst) hoặc dị dạng mạch máu thể hang (cavernous vascular malformation).

Đánh giá lâm sàng và các nghiệm pháp đặc biệt

Đánh giá vị trí lồi mắt giúp xác định khu trú tổn thương: lồi mắt trục (axial proptosis) thường do tổn thương trong cơ (intraconal) như u mạch máu thể hang, trong khi lồi mắt lệch trục (abaxial proptosis) thường do tổn thương ngoài cơ (extraconal). Hướng di chuyển của nhãn cầu thường đối diện với vị trí tổn thương. Thăm khám cần bao gồm kiểm tra vùng mặt, quanh mắt, chức năng thị giác và khám hệ thống. Nghiệm pháp Valsalva có thể giúp chẩn đoán dị dạng tĩnh mạch hoặc bạch huyết (venolymphatic malformation). Ngoài ra, cần chú ý các dấu hiệu như tiếng thổi (bruit) trong rò động mạch cảnh - xoang hang (carotid-cavernous fistula), các nốt Lisch trong u xơ thần kinh (neurofibromatosis), hoặc các mạch máu shunt (optociliary shunt vessels) trong u màng não (meningioma).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Quy trình chẩn đoán3 bước (Bệnh sử/Khám, Hình ảnh, Sinh thiết)
Dấu hiệu giả lồi mắtCận thị nặng, lõm mắt đối diện, mắt to bẩm sinh, sẹo giác mạc
Lồi mắt cấp tính (giờ)Xuất huyết (ví dụ: u bạch huyết)
Lồi mắt bán cấp (ngày)Viêm hoặc nhiễm trùng
Lồi mắt mạn tính (năm)U lành tính (nang bì, dị dạng mạch máu)
Đo lồi mắtHertel's exophthalmometry (chỉ cho lồi mắt trục)
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, GP68; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc không bỏ qua các dấu hiệu hệ thống (như nốt cafe au lait, tiền sử phẫu thuật cổ) trong chẩn đoán nguyên nhân lồi mắt. Hạn chế của bài giảng là không đi sâu vào các kỹ thuật hình ảnh cụ thể (CT/MRI/B-scan), bác sĩ cần dựa vào kinh nghiệm lâm sàng để chọn phương thức phù hợp.
  • Luôn thực hiện đánh giá bệnh sử và khám lâm sàng kỹ lưỡng trước khi chỉ định hình ảnh.
  • Sử dụng nghiệm pháp Valsalva để hỗ trợ chẩn đoán các dị dạng mạch máu hốc mắt.
  • Không quên kiểm tra các dấu hiệu hệ thống như nốt cafe au lait hoặc tiền sử phẫu thuật vùng cổ.
  • Sử dụng thước đo Hertel cho lồi mắt trục và đo thủ công cho lồi mắt lệch trục.
  • Luôn cân nhắc sinh thiết nếu hai bước đầu (lâm sàng và hình ảnh) không đưa ra được chẩn đoán xác định.

Tài liệu tham khảo:

Sima Das, 2026, Proptosis Steps to Open Pandora, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: 5r_x2WKFIUI.

Xem thêm