Bài giảng tại AIOC2026 (n=265 ca PUK) trình bày tổng quan về viêm loét giác mạc ngoại vi (Peripheral Ulcerative Keratitis - PUK) và các tình trạng tan chảy giác mạc do viêm. PUK là một bệnh lý nghiêm trọng, thường liên quan đến các rối loạn hệ thống, đặc biệt là viêm mạch (vasculitis), và có thể đe dọa thị lực cũng như tính mạng bệnh nhân.
Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán PUK
Triệu chứng đau trong PUK rất thay đổi, từ đau dữ dội đến không đau, ngay cả trong các trường hợp bệnh lý nặng như viêm khớp dạng thấp (rheumatoid arthritis) kéo dài. Bệnh lý hai mắt (bilateral disease) là một dấu hiệu cảnh báo (red flag) quan trọng, thường gợi ý bệnh lý hệ thống tiềm ẩn. PUK thường đi kèm với viêm củng mạc (scleritis). Chẩn đoán sớm là yếu tố then chốt vì chẩn đoán muộn dẫn đến tiên lượng xấu. Cần thực hiện bộ xét nghiệm cơ bản để đánh giá mức độ viêm và chuẩn bị cho các liệu pháp sinh học (biological treatment) theo yêu cầu của bác sĩ thấp khớp.
Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
Bệnh lý tự miễn là nguyên nhân thường gặp nhất tại Tây bán cầu. Khoảng 10-15% trường hợp PUK do nhiễm trùng (tại chỗ hoặc hệ thống). Một ví dụ điển hình là nhiễm giun móc (hookworm), trong đó giun biểu hiện calgranulin C, có cấu trúc tương đồng với kháng nguyên giác mạc, từ đó kích hoạt PUK. Nếu không tìm thấy nguyên nhân, cần loại trừ các hiện tượng cận ung thư (paraneoplastic phenomena) liên quan đến lymphoma và leukemia.
Chiến lược điều trị PUK
Điều trị tại chỗ bằng steroid và cyclosporine chỉ có tác dụng một phần, không đủ để kiểm soát PUK đơn độc. Điều trị hệ thống cấp tính thường bắt đầu bằng cortisone để đạt hiệu quả nhanh. Việc lựa chọn thuốc bổ sung phụ thuộc vào bệnh lý nền. Trong viêm khớp dạng thấp, rituximab được ưu tiên do PUK trong bệnh cảnh này chủ yếu qua trung gian phức hợp miễn dịch (immune complex) và tế bào B. Ngược lại, các thuốc ức chế TNF alpha (TNF alpha inhibitors) chỉ tác động hạ nguồn, không cắt đứt chuỗi viêm thượng nguồn. Đối với GPA và MPA, rituximab là lựa chọn chính, cyclophosphamide được cân nhắc như một giải pháp thay thế trong các ca kịch tính cần đáp ứng nhanh.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu | 265 ca PUK |
| Tỷ lệ PUK do nhiễm trùng | 10-15% |
| Thời gian trung bình đạt kiểm soát bệnh | 1.3 tháng |
| Tỷ lệ bệnh nhân không cần điều trị duy trì | 6% |
| Tỷ lệ chuyển từ TNF alpha sang rituximab | 48% |
Phân biệt PUK và loét Mooren
Loét Mooren (Mooren ulcer) là một thực thể riêng biệt, thường là quá trình tại chỗ, không kèm viêm củng mạc hay viêm thượng củng mạc. Đặc điểm hình thái quan trọng là bờ loét cuộn lên (overhanging edge) và tiến triển theo không gian. Theo phân loại của Stephanie Watson, cần đặc biệt chú ý đến thể hai mắt tiến triển nhanh (bilateral aggressive type). Điều trị loét Mooren tập trung vào ức chế tế bào T bằng cyclosporine, tacrolimus hoặc methotrexate. Trong các ca nặng, có thể có thành phần tế bào B tham gia, khi đó rituximab cho thấy kết quả hứa hẹn.
Tan chảy giác mạc do thuốc sinh học
Một nguyên nhân mới nổi gây tan chảy giác mạc là các thuốc sinh học điều trị viêm da cơ địa (atopic dermatitis), đặc biệt là các thuốc ức chế IL-4 và IL-13. Cơ chế là do thuốc làm giảm 10 lần số lượng tế bào đài kết mạc (conjunctival goblet cells), dẫn đến giảm sản xuất mucin và mất tính toàn vẹn bề mặt giác mạc. Mặc dù tan chảy giác mạc nặng là hiếm, nhưng với số lượng bệnh nhân lớn, đây là vấn đề cần lưu ý. Trong 15 ca tan chảy giác mạc ghi nhận, đa số có viêm kết giác mạc dị ứng (atopic keratoconjunctivitis) kèm theo. Ngưng thuốc giúp biểu mô hồi phục, tuy nhiên một số ca vẫn cần phẫu thuật ghép giác mạc phiến (lamellar surgery).
Bình luận: Thông tin theo [AIOC2026, 2026]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phối hợp đa chuyên khoa (thấp khớp, da liễu) trong quản lý PUK và các biến chứng giác mạc do thuốc sinh học. Cần lưu ý rằng dữ liệu về tan chảy giác mạc do thuốc ức chế IL-4/IL-13 chủ yếu dựa trên kinh nghiệm lâm sàng và các báo cáo ca, cần thêm các nghiên cứu quy mô lớn hơn để xác định tần suất thực tế.
- Ưu tiên chẩn đoán sớm PUK để cải thiện tiên lượng thị lực.
- Sử dụng rituximab cho PUK liên quan đến viêm khớp dạng thấp thay vì chỉ dùng ức chế TNF alpha.
- Cảnh giác với nguy cơ tan chảy giác mạc ở bệnh nhân viêm da cơ địa đang điều trị bằng thuốc ức chế IL-4/IL-13.
- Phân biệt loét Mooren với PUK dựa trên sự hiện diện của viêm củng mạc.
- Cá thể hóa điều trị dựa trên cơ chế bệnh sinh (tế bào T vs tế bào B).
Tài liệu tham khảo:
Ingemar Gustafsson, 2026, Peripheral Ulcerative Keratitis PUK and inflammatory melting, AIOS Editor Proceedings 3, Video ID: AlxG_I2jqn8.