Tiếp cận lâm sàng các bệnh lý thần kinh nhãn khoa ở trẻ em

Bs Ngô Hữu Thế
22.10.26
Last Updated

Tài liệu này là buổi hội thảo trực tuyến "Pediatric Neurology Grand Rounds" năm 2026, trình bày về cách tiếp cận chẩn đoán và quản lý các bệnh lý thần kinh nhãn khoa thường gặp ở trẻ em thông qua 7 ca lâm sàng điển hình. Các bệnh lý được thảo luận bao gồm đau đầu do nguyên nhân nhãn khoa, phù gai thị (optic nerve edema), rung giật nhãn cầu (nystagmus), và sụp mi (ptosis).

Đau đầu ở trẻ em và vai trò của khám nhãn khoa

Đau đầu là một triệu chứng phổ biến ở trẻ em. Nguyên nhân thường gặp nhất của đau đầu do mắt là tật khúc xạ chưa được điều chỉnh (uncorrected refractive error), chiếm 94% trong khảo sát tại hội thảo. Quy trình khám bao gồm đo thị lực đơn nhãn (monocular visual acuity), kiểm tra thị giác hai mắt (binocular vision testing) bao gồm kiểm tra cơ vận nhãn, điểm cận quy tụ (NPC), khả năng điều tiết, và kiểm tra sức khỏe phần trước, phần sau của mắt. Nếu khám mắt bình thường, cần chuyển chuyên khoa thần kinh để đánh giá các nguyên nhân ngoài mắt như đau nửa đầu (migraine), rối loạn tâm trạng, chế độ ăn, giấc ngủ, mất nước, hoặc ngưng thở khi ngủ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ đau đầu do tật khúc xạ94%
Tỷ lệ đau đầu do viêm màng bồ đào (uvitis)2%
Tỷ lệ đau đầu do phù gai thị2%
Tỷ lệ đau đầu do viêm dây thần kinh thị giác (optic neuritis)2%
Bình luận: Thông tin theo Pediatric Neurology Grand Rounds, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc loại trừ nguyên nhân khúc xạ trước khi chuyển tuyến thần kinh.

Phù gai thị và các chẩn đoán phân biệt

Phù gai thị hai bên ở trẻ em có thể do tăng áp lực nội sọ (increased intracranial pressure), nguyên nhân nhiễm trùng, viêm, thiếu hụt dinh dưỡng (vitamin A, folate, B12), hoặc tổn thương choán chỗ trong não. Các dấu hiệu cảnh báo (red flags) cần chụp MRI não bao gồm: đau đầu dữ dội, đau đầu vào buổi sáng kèm nôn, đau đầu nặng lên khi ho hoặc hắt hơi, dấu hiệu thần kinh khu trú, nhìn đôi, ù tai, hoặc mờ mắt thoáng qua. Trong chẩn đoán phân biệt, cần phân biệt phù gai thị thật với các giả phù gai thị (papilledema mimicers) như drusen gai thị (optic disc drusen) hoặc các khối giả phù gai thị (foms). OCT là công cụ hỗ trợ đắc lực: phù gai thị thật thường có độ dày lớp sợi thần kinh quanh gai (RNFL) trung bình khoảng 154 µm, trong khi drusen gai thị thường khoảng 123 µm.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Độ dày RNFL trung bình (phù gai thị thật)154 µm
Độ dày RNFL trung bình (drusen gai thị)123 µm
Tỷ lệ drusen gai thị bề mặt hiển thị trên OCT96%
Tỷ lệ drusen gai thị vùi hiển thị trên OCT27%
Bình luận: Việc sử dụng OCT để định lượng RNFL là tiêu chuẩn vàng hiện nay để phân biệt phù gai thị thật và giả phù gai thị.

Rung giật nhãn cầu và sụp mi ở trẻ em

Rung giật nhãn cầu (nystagmus) có tỷ lệ 17 trên 10.000 trẻ em. 83% trường hợp là bẩm sinh, thường xuất hiện trong 6 tháng đầu đời. Hai phần ba trường hợp rung giật nhãn cầu bẩm sinh do gián đoạn đường dẫn truyền thị giác (afferent visual pathway). Rung giật nhãn cầu mắc phải (acquired nystagmus) chiếm 17% và thường là triệu chứng của bệnh lý khác như khối u nội sọ, chấn thương, hoặc bệnh thoái hóa thần kinh. Đối với sụp mi (ptosis), cần đo khoảng cách phản xạ bờ mi (MRD1) để phân loại mức độ. Sụp mi bẩm sinh thường do loạn dưỡng cơ nâng mi, trong khi sụp mi mắc phải cần loại trừ các nguyên nhân như nhược cơ (myasthenia gravis), hội chứng Horner, hoặc liệt dây thần kinh số 3.

Bình luận: Tác giả nhấn mạnh việc theo dõi sát để tránh nhược thị do thiếu hụt kích thích (deprivation amblyopia) ở trẻ sụp mi.
  • Luôn kiểm tra thị lực đơn nhãn ở mọi trẻ em.
  • Sử dụng OCT để hỗ trợ phân biệt phù gai thị thật và giả phù gai thị.
  • Đo MRD1 để đánh giá chính xác mức độ sụp mi.
  • Luôn khai thác tiền sử dùng thuốc (đặc biệt là hormone ngoại sinh, isotretinoin) ở trẻ có phù gai thị.
  • Chuyển tuyến khẩn cấp nếu có dấu hiệu thần kinh khu trú hoặc phù gai thị kèm giảm thị lực đáng kể.

Tài liệu tham khảo:

Surion, L., 2026, Pediatric Neurology Grand Rounds, Optometric Education Consultants, Video ID: DUsyPgN8mDg.

Xem thêm