Tiếp cận lâm sàng lác từ cơ bản đến nâng cao: Hướng dẫn thực hành

Bs Ngô Hữu Thế
18.10.26
Last Updated

Hội thảo AIOC 2026 IC317 về tiếp cận lâm sàng lác (strabismus) từ cơ bản đến nâng cao đã cung cấp cái nhìn toàn diện về quản lý các dạng lác khác nhau, từ lác trong (esotropia), lác ngoài (exotropia) đến các rối loạn vận nhãn bẩm sinh (CCDDs) và liệt dây thần kinh sọ. Việc chẩn đoán chính xác và phân loại đúng loại lác là nền tảng để đưa ra quyết định phẫu thuật hoặc điều trị bảo tồn phù hợp.

Tiếp cận lác trong (Esotropia)

Lác trong bao gồm nhiều thể như lác trong điều tiết (accommodative esotropia), lác trong bẩm sinh (infantile esotropia), lác trong mắc phải và lác trong cấp tính. Đối với lác trong điều tiết, việc xác định tỷ số AC/A (accommodative convergence/accommodation ratio) là then chốt. Sự khác biệt giữa độ lác nhìn xa và nhìn gần trên 15 prism diopters được coi là có ý nghĩa lâm sàng. Điều trị ưu tiên là chỉnh kính với độ viễn thị đầy đủ. Trong các trường hợp lác trong cấp tính, cần loại trừ các bệnh lý thần kinh thông qua chẩn đoán hình ảnh (neuroimaging) như hội chứng Arnold-Chiari. Đối với lác trong bẩm sinh, phẫu thuật thường được chỉ định sớm để đạt được sự thẳng trục và phát triển thị giác hai mắt.

Quản lý lác ngoài (Exotropia)

Lác ngoài, đặc biệt là lác ngoài không liên tục (intermittent exotropia), đòi hỏi đánh giá kỹ lưỡng về thị giác hai mắt và độ lác ở cả nhìn xa và nhìn gần. Các phương pháp điều trị bao gồm chỉnh kính, lăng kính (prisms) và phẫu thuật. Chỉ định phẫu thuật bao gồm khi độ lác hiện diện trên 50% thời gian thức, có triệu chứng mỏi mắt hoặc ảnh hưởng đến thị giác hai mắt. Trong phẫu thuật, việc lựa chọn giữa phẫu thuật một mắt hoặc hai mắt phụ thuộc vào độ lác và tình trạng cơ vận nhãn. Mục tiêu là đạt được sự thẳng trục hoặc quá chỉnh nhẹ (10-20% ở trẻ em) để tránh nhược thị (amblyopia).

Hội chứng co rút Duane và liệt dây thần kinh sọ

Hội chứng co rút Duane (Duane Retraction Syndrome - DRS) thuộc nhóm rối loạn phân bố thần kinh sọ bẩm sinh (CCDDs). Cơ chế bệnh sinh liên quan đến sự thiếu hụt dây thần kinh số VI và sự phân bố bất thường của dây thần kinh số III đến cơ thẳng ngoài. Phẫu thuật cần được cá thể hóa, tập trung vào việc loại bỏ tư thế đầu bất thường và cải thiện độ lác ở tư thế nguyên phát. Đối với liệt dây thần kinh số III và IV, việc đánh giá sự phục hồi tự nhiên là quan trọng trước khi can thiệp phẫu thuật. Trong liệt dây thần kinh số III, nếu có sự tái sinh lệch lạc (aberrant regeneration), phẫu thuật cần được lên kế hoạch cẩn thận để cân bằng lực cơ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Ngưỡng khác biệt độ lác xa-gần> 15 prism diopters
Độ tuổi khởi phát lác trong điều tiết1-3 năm
Mục tiêu quá chỉnh ở trẻ em10-20%
Thời gian chờ phẫu thuật liệt dây IIItối thiểu 6 tháng
Hiệu quả chỉnh xoay của chuyển vị cơ chéo dưới16 độ
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026, IC317; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các kỹ thuật phẫu thuật như chuyển vị cơ (transposition) và cố định màng xương (periosteal fixation) là những lựa chọn nâng cao đòi hỏi kinh nghiệm phẫu thuật viên. Hạn chế của tài liệu là không cung cấp số liệu thống kê cụ thể về tỷ lệ thành công dài hạn của từng kỹ thuật, do đó cần thận trọng khi áp dụng cho các ca bệnh phức tạp.
  • Luôn kiểm tra độ lác ở cả nhìn xa và nhìn gần để xác định tỷ số AC/A.
  • Sử dụng test che mắt (cover test) và test lăng kính để bộc lộ độ lác tiềm ẩn.
  • Chỉ định neuroimaging sớm cho các trường hợp lác cấp tính hoặc liệt dây thần kinh sọ không rõ nguyên nhân.
  • Cá thể hóa phẫu thuật dựa trên kết quả test lực cơ (force duction test) và test tạo lực chủ động (active force generation test).
  • Theo dõi sát sao sau phẫu thuật để phát hiện sớm các dấu hiệu quá chỉnh hoặc thiếu chỉnh.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, IC317 Clinical Approaches to Strabismus From Basics to Advanced Practice, All India Ophthalmological Society, 2026.

Xem thêm