Tại hội thảo AIOC 2026, Dr. Minakshi Jain đã trình bày về vấn đề bệnh khô mắt (Dry Eye Disease - DED) ở trẻ em, một tình trạng đang bị đánh giá thấp trong thực hành lâm sàng. Các nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ lưu hành DED ở trẻ em dao động từ 5,5% đến 65,4%, tùy thuộc vào tiêu chuẩn chẩn đoán được áp dụng, với các báo cáo cao nhất ghi nhận tại Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ.
Thách thức trong chẩn đoán và sàng lọc
Việc chẩn đoán DED ở trẻ em gặp nhiều khó khăn do các bảng câu hỏi hiện có chủ yếu được thiết kế cho người lớn. Trẻ em thường không mô tả được cảm giác khô hay cộm, thay vào đó, chúng biểu hiện qua các triệu chứng như chớp mắt thường xuyên, nhạy cảm với ánh sáng hoặc né tránh các công việc như đọc sách. Những biểu hiện này dễ bị nhầm lẫn với các vấn đề hành vi hoặc thiếu tập trung. Ngoài ra, việc thiếu các công cụ chẩn đoán chuyên biệt và các ngưỡng giá trị (thresholds) được chuẩn hóa cho nhóm tuổi này cũng là rào cản lớn trong việc xác định bệnh.
Yếu tố nguy cơ và cơ chế bệnh sinh
Các yếu tố nguy cơ bao gồm các tình trạng bẩm sinh như thiếu hụt vitamin A, hội chứng Stevens-Johnson, và các bệnh lý viêm/tự miễn như viêm khớp tự phát thiếu niên (Juvenile Idiopathic Arthritis). Các yếu tố môi trường và lối sống, đặc biệt là việc tăng thời gian sử dụng màn hình và giảm hoạt động ngoài trời, đã làm tỷ lệ mắc bệnh tăng từ 18,7% lên 44% ở một số khu vực sau đại dịch COVID-19. Sử dụng màn hình kỹ thuật số có thể làm giảm tốc độ chớp mắt tới 60%, dẫn đến bay hơi nước mắt nhanh chóng. Đeo kính áp tròng, bao gồm cả orthokeratology, cũng có thể gây ra các tác động tinh vi lên bề mặt nhãn cầu, làm tăng sự bay hơi nước mắt và gây rối loạn chức năng tuyến Meibomian (Meibomian Gland Dysfunction - MGD).
Tiếp cận đánh giá lâm sàng
Việc đánh giá trẻ em cần bắt đầu bằng quan sát kỹ lưỡng kiểu chớp mắt, tư thế ngồi và phản ứng với ánh sáng trong phòng khám. Các xét nghiệm không xâm lấn như đo lớp lipid, tốc độ chớp mắt và phân tích độ hoàn thiện của chớp mắt là rất quan trọng. Thiết bị Oculus K5 được sử dụng để đo thời gian vỡ phim nước mắt (Tear Breakup Time - TBUT) không xâm lấn và chụp hình tuyến Meibomian (meibography) để phát hiện tình trạng teo hoặc mất tuyến. Việc thiết lập mối quan hệ tin tưởng với trẻ là chìa khóa để thực hiện các kỹ thuật như lộn mi (lid aversion) nhằm kiểm tra các dấu hiệu viêm hoặc tổn thương bề mặt nhãn cầu.
Chiến lược điều trị và quản lý
Đối với việc thay đổi thói quen, quy tắc 5x5 được đề xuất cho trẻ em: cứ mỗi 5 phút, trẻ nên tạm dừng công việc và thực hiện 5 lần chớp mắt hoàn toàn trong khi nhìn xa 5 mét. Các lựa chọn điều trị bao gồm nước mắt nhân tạo, gel ban ngày/đêm, và nút điểm lệ (punctal plugs) cho những trường hợp không tuân thủ điều trị. Đối với MGD, việc sử dụng mặt nạ nhiệt (steam eye mask) giúp làm mềm tuyến. Các thuốc như cyclosporine (tài liệu ghi "cichlas borin") đã được chứng minh hiệu quả hơn olopatadine ở trẻ từ 4 tuổi. Azithromycin tại chỗ cũng được ghi nhận có hiệu quả tốt hơn doxycycline đường uống trong việc cải thiện chất lượng nước mắt. Công nghệ ánh sáng xung cường độ thấp (Intense Pulsed Light - IPL) có thể được sử dụng an toàn cho trẻ từ 5 đến 16 tuổi để cải thiện TBUT và chức năng tuyến Meibomian.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ lưu hành DED ở trẻ em | 5,5% - 65,4% |
| Tăng tỷ lệ mắc bệnh sau đại dịch | 18,7% - 44% |
| Giảm tốc độ chớp mắt do màn hình | Lên đến 60% |
| Độ tuổi chỉ định IPL | 5 - 16 tuổi |
| Liều Azithromycin (đường uống) | 10 mg/kg, 4 ngày mỗi tháng trong 3 tháng |
| Liều Omega-3 (trẻ em) | 1000 mg |
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về tỷ lệ mắc bệnh và hiệu quả điều trị cần được xem xét trong bối cảnh nghiên cứu quan sát hoặc báo cáo kinh nghiệm lâm sàng, chưa phải là các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) quy mô lớn. Việc chẩn đoán DED ở trẻ em đòi hỏi sự kiên nhẫn và kỹ năng giao tiếp để thiết lập sự hợp tác từ bệnh nhi.
- Giáo dục phụ huynh về các dấu hiệu sớm như đỏ mắt sau dùng màn hình và chớp mắt quá mức.
- Khuyến khích thay đổi lối sống: tăng thời gian ngoài trời và hạn chế thời gian sử dụng thiết bị điện tử.
- Áp dụng các bài tập chớp mắt chủ động (quy tắc 5x5) cho trẻ em thường xuyên làm việc gần.
- Ưu tiên các phương pháp chẩn đoán không xâm lấn để tăng sự hợp tác của trẻ.
- Cân nhắc bổ sung dinh dưỡng (Omega-3, Vitamin D) và điều chỉnh chế độ ăn uống theo hướng dẫn của bác sĩ.
Tài liệu tham khảo:
Dr. Minakshi Jain, 2026, WHY DON T WE TAKE DRY EYES SERIOUSLY IN CHILDREN, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: if1HuOWYoaM.