Hội thảo AIOC 2026 (IC31) đã trình bày cách tiếp cận toàn diện đối với các bệnh lý dị ứng mắt, bao gồm các ca lâm sàng phức tạp, những thách thức trong chẩn đoán và đồng thuận về phác đồ điều trị. Các bệnh lý dị ứng bề mặt nhãn cầu là những rối loạn viêm mạn tính hai bên, liên quan đến kết mạc sụn mi và kết mạc nhãn cầu, thường tự giới hạn nhưng có thể gây ra các biến chứng đe dọa thị lực.
Phổ bệnh lý dị ứng mắt
Bệnh lý dị ứng mắt được phân loại dựa trên cơ chế miễn dịch. Viêm kết mạc dị ứng theo mùa (seasonal allergy) và quanh năm (perennial allergy) thường do quá mẫn loại 1. Viêm kết mạc mùa xuân (Vernal Keratoconjunctivitis - VKC) và viêm kết mạc dị ứng cơ địa (Atopic Keratoconjunctivitis - AKC) là các thể nặng hơn do sự kết hợp của quá mẫn loại 1 và loại 4. VKC thường gặp ở nam giới trẻ tuổi tại các vùng khí hậu nóng. Chẩn đoán phân biệt dựa trên các dấu hiệu lâm sàng như nhú gai (papillae) và nang (follicles). Trong VKC, nhú gai có mạch máu ở lõi, trong khi nang chứa các tế bào viêm. Các dấu hiệu như Horner-Trantas dots và sẹo hình móng ngựa (pseudo-gerontoxon) là những chỉ dấu quan trọng của bệnh tiến triển.
Thách thức trong chẩn đoán và ca lâm sàng
Viêm kết mạc nhú gai khổng lồ (Giant Papillary Conjunctivitis - GPC) không phải là dị ứng thực sự mà là phản ứng với kích thích cơ học (ví dụ: chỉ khâu lồi). Một ca lâm sàng đáng chú ý là bệnh nhân nam trẻ tuổi mắc VKC kèm HIV, nơi sự mất cân bằng giữa tế bào TH1 và TH2 làm bệnh trầm trọng hơn, đòi hỏi phải phối hợp điều trị kháng retrovirus. Một ca khác là bệnh nhân nam 22 tuổi mắc AKC với nồng độ IgE lên tới 25.000, sau đó giảm xuống 13.605, cho thấy sự cải thiện sau khi tuân thủ chế độ ăn kiêng (mnemonic COAST: gluten, histamines, oils, inflammatory sugar, refined tea/coffee). Ngoài ra, cần phân biệt VKC với các bệnh lý gây sẹo kết mạc như OCP (Ocular Cicatricial Pemphigoid) dựa trên tiền sử bệnh từ thời thơ ấu.
Quản lý điều trị và phẫu thuật
Phác đồ điều trị VKC theo bậc thang: (1) Nhẹ: thuốc ổn định dưỡng bào (mast cell stabilizer) và kháng histamin; (2) Trung bình: thêm steroid nhẹ; (3) Trung bình mạn tính: thêm cyclosporine; (4) Nặng: thêm steroid mạnh; (5) Kháng trị: ức chế miễn dịch toàn thân. Đối với các biến chứng như loét khiên (shield ulcer), việc sử dụng steroid supratarsal (tiêm dưới sụn mi) có thể hiệu quả nhưng cần theo dõi nhãn áp chặt chẽ. Phẫu thuật như cắt bỏ nhú gai, ghép màng ối (Amniotic Membrane Transplantation - AMT) hoặc ghép niêm mạc miệng (Mucous Membrane Graft - MMG) được cân nhắc cho các trường hợp kháng trị. Đối với bệnh nhân keratoconus kèm VKC, cần kiểm soát viêm trước khi thực hiện cross-linking (CXL) để tránh biến chứng sẹo và chậm lành vết thương.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu | tài liệu không nêu |
| Nồng độ IgE khởi điểm (ca lâm sàng) | 25.000 |
| Nồng độ IgE sau điều trị (ca lâm sàng) | 13.605 |
| Liều cyclosporine toàn thân | 2.5 đến 5 mg/kg/ngày |
| Liều tacrolimus toàn thân | 0.03 đến 0.08 mg/kg |
| Tỷ lệ bệnh nhân cần immunotherapy | 52% trong số 100 bệnh nhân được gửi đi |
Bình luận: Các thông tin về phác đồ điều trị và phân loại bệnh lý dựa trên AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc sử dụng steroid supratarsal và các thuốc ức chế miễn dịch toàn thân cần sự phối hợp chặt chẽ với bác sĩ nội khoa để kiểm soát tác dụng phụ.
Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Mối liên hệ giữa dị ứng mắt và keratoconus đã được xác lập rõ trong y văn thông qua cơ chế dụi mắt mạn tính gây giải phóng các cytokine viêm, làm suy yếu cấu trúc giác mạc. Việc kiểm soát viêm bề mặt nhãn cầu là tiên quyết trước mọi can thiệp phẫu thuật khúc xạ hoặc cross-linking.
- Luôn kiểm tra tiền sử dụi mắt và phân biệt kiểu dụi mắt (dụi bằng ngón tay vs. lăn khớp ngón tay) để chẩn đoán phân biệt.
- Sử dụng nhật ký (logbook) để bệnh nhân ghi lại các yếu tố khởi phát (thức ăn, môi trường) giúp kiểm soát bệnh hiệu quả hơn.
- Cân nhắc ghép niêm mạc miệng (MMG) như một lựa chọn cuối cùng cho các trường hợp VKC kháng trị với nhú gai khổng lồ.
- Luôn theo dõi nhãn áp khi sử dụng steroid, đặc biệt là đường tiêm dưới sụn mi.
- Phối hợp với bác sĩ dị ứng để xác định các tác nhân gây dị ứng cụ thể nếu điều trị kinh nghiệm thất bại.
Tài liệu tham khảo:
AIOC 2026, 2026, All Round Approach to Ocular Allergy – Cases, Conundrums and Consensus, AIOC 2026 IC31, Video ID: H9DZWzNKcQY.