Tại hội thảo AIOC2026, bài giảng IC440 của Dr. Ritu Aurora đã trình bày các chiến lược tối ưu hóa kết quả phẫu thuật đục thủy tinh thể (cataract surgery) trên bệnh nhân đái tháo đường. Bệnh nhân đái tháo đường có tỷ lệ mắc đục thủy tinh thể cao hơn, tiến triển nhanh hơn và thường khởi phát ở độ tuổi trẻ hơn so với người bình thường, với khoảng 25-30% bệnh nhân đục thủy tinh thể có kèm theo bệnh lý đái tháo đường.
Các thách thức và chỉ định phẫu thuật
Phẫu thuật trên bệnh nhân đái tháo đường được coi là một sự kết hợp phức tạp do nguy cơ viêm nhiễm cao, khả năng tiến triển thành bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR) và nguy cơ phù hoàng điểm sau phẫu thuật. Các chỉ định phẫu thuật bao gồm đục thủy tinh thể tiến triển, khó quan sát đáy mắt để theo dõi bệnh võng mạc hoặc thực hiện laser, hoặc phẫu thuật kết hợp với phẫu thuật dịch kính võng mạc (VR surgery). Nghiên cứu của Chance et al. đã chỉ ra rằng bệnh nhân đái tháo đường có nguy cơ rách bao sau (PCR) cao gấp 1,6 lần so với người không mắc bệnh. Ngoài ra, các yếu tố nguy cơ cao bao gồm tuổi trên 64, giới tính nữ, phụ thuộc insulin, kiểm soát đường huyết kém và mức độ bệnh võng mạc hiện có.
Quản lý tiền phẫu và kiểm soát chuyển hóa
Đánh giá tiền phẫu toàn diện là bắt buộc, bao gồm phối hợp với bác sĩ nội tiết để kiểm soát các bệnh lý kèm theo như bệnh thận, bệnh tim, bệnh thần kinh và bệnh mạch máu. Mức đường huyết mục tiêu được khuyến cáo là dưới 140 mg/dL (đường huyết đói) và 180 mg/dL (đường huyết sau ăn), mặc dù trên thực tế, nhiều bệnh nhân có mức đường huyết duy trì trên 200 mg/dL. Việc giảm HbA1c cần thực hiện theo lộ trình (phased manner) để tránh nguy cơ làm trầm trọng thêm bệnh lý hoàng điểm hoặc thúc đẩy tiến triển thành PDR. Bệnh nhân cần được sử dụng thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) ít nhất một tuần trước phẫu thuật và kéo dài trong giai đoạn hậu phẫu.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ bệnh nhân đục thủy tinh thể là người đái tháo đường | 25-30% |
| Nguy cơ rách bao sau (PCR) ở bệnh nhân đái tháo đường | 1,6 lần cao hơn |
| Mục tiêu đường huyết đói | dưới 140 mg/dL |
| Mục tiêu đường huyết sau ăn | dưới 180 mg/dL |
| Thời gian dùng NSAIDs tiền phẫu | ít nhất 1 tuần |
Kỹ thuật phẫu thuật và lựa chọn IOL
Trong phẫu thuật, các thách thức thường gặp bao gồm giãn đồng tử kém, rối loạn chức năng nội mô và mất vững dây chằng treo thủy tinh thể (zonular instability). Phẫu thuật viên cần chuẩn bị sẵn sàng các dụng cụ như chất nhầy (viscoelastics), vòng giãn đồng tử (pupillary expander) và vòng căng bao (CTR). Kỹ thuật "soft shell" được khuyến nghị để bảo vệ nội mô. Đối với lựa chọn thủy tinh thể nhân tạo (IOL), thủy tinh thể kỵ nước (hydrophobic IOL) thường được ưu tiên. IOL đa tiêu cự (Multifocal IOLs) thường bị chống chỉ định, trừ những trường hợp bệnh nhân kiểm soát đường huyết tốt và không có bệnh võng mạc đái tháo đường. Các thấu kính có độ sâu tiêu cự mở rộng (EDOF lenses) có thể được cân nhắc cho bệnh nhân kiểm soát tốt.
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chụp ảnh đáy mắt tiền phẫu để làm bằng chứng pháp lý và phân biệt phù hoàng điểm dạng nang (CME) sau phẫu thuật với phù hoàng điểm đái tháo đường có sẵn. Việc quản lý bề mặt nhãn cầu (ocular surface) là yếu tố then chốt vì bệnh nhân đái tháo đường dễ bị giảm cảm giác giác mạc và chậm lành biểu mô.
- Thực hiện kiểm tra đáy mắt kỹ lưỡng và chụp ảnh đáy mắt trước phẫu thuật để làm bằng chứng pháp lý.
- Sử dụng NSAIDs ít nhất 1 tuần trước phẫu thuật và duy trì kéo dài sau phẫu thuật để giảm viêm.
- Cân nhắc kết hợp phẫu thuật đục thủy tinh thể với phẫu thuật xâm lấn tối thiểu cho glaucoma (MIGS) nếu bệnh nhân đang dùng nhiều thuốc hạ nhãn áp.
- Tránh giảm đường huyết quá nhanh để ngăn ngừa tiến triển bệnh võng mạc đái tháo đường.
- Luôn kiểm tra tình trạng tân mạch mống mắt (NVI) trên mắt chưa nhỏ giãn đồng tử trước khi phẫu thuật.
Tài liệu tham khảo:
Ritu Aurora, 2026, Cataract Surgery in Diabetic Retinopathy: Timing, Technique, and Choice of IOL, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: W_aFSeuszOw.