Tranh luận về chẩn đoán hình ảnh võng mạc: Khi nào là cần thiết?

Bs Ngô Hữu Thế
25.10.26
Last Updated

Khóa học AIOC 2026 IC168 với chủ đề "Controversies in Retinal Imaging Answer the Unanswered" đã thảo luận về sự bùng nổ của các phương tiện chẩn đoán hình ảnh trong nhãn khoa hiện đại. Các diễn giả nhấn mạnh rằng trong kỷ nguyên mà các dấu ấn sinh học (biomarkers) và kỹ thuật hình ảnh mới liên tục được giới thiệu, việc lạm dụng chẩn đoán (overinvestigation) không chỉ gây tốn kém mà còn tạo ra gánh nặng cho quy trình làm việc lâm sàng và gây nhầm lẫn cho bác sĩ.

Vai trò của hình ảnh trường rộng (Wide-field imaging)

Hình ảnh trường rộng (wide-field imaging) được đánh giá là công cụ mạnh mẽ, đặc biệt trong các bệnh lý võng mạc nhi khoa, viêm màng bồ đào (uveitis), bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy) và tắc tĩnh mạch võng mạc (retinal vein occlusion). Hệ thống này cho phép ghi lại hình ảnh ngoại vi mà không cần bệnh nhân phải xoay mắt, điều vốn rất khó khăn ở trẻ em. Tuy nhiên, tác giả cảnh báo về các hiện tượng giả (artifacts) như "inverted nose artifact" hoặc sự biến dạng hình ảnh do bản chất cầu của nhãn cầu (Greenland phenomena), nơi vùng ngoại vi có thể bị phóng đại 2 lần so với cực sau. Việc lưu trữ dữ liệu hình ảnh độ phân giải cao cũng là một thách thức lớn, với mỗi bệnh nhân có thể chiếm tới 10 GB dung lượng.

Biomarkers trong OCT Angiography (OCTA)

OCTA cung cấp nhiều chi tiết mạch máu nhưng cần phân biệt rõ giữa "digital phenotype" (kiểu hình kỹ thuật số) và "digital biomarker" (dấu ấn sinh học kỹ thuật số). Hiện nay, nhiều chỉ số như mật độ mạch máu (vessel density), diện tích vùng vô mạch (FAZ area) vẫn đang ở mức độ liên quan (associations) hơn là các dấu ấn đã được kiểm chứng mạnh mẽ để dự đoán kết cục lâm sàng. Thiếu sự chuẩn hóa giữa các máy khác nhau là rào cản lớn; dữ liệu từ máy A không thể so sánh trực tiếp với máy B. Các lỗi phân đoạn (segmentation artifacts) thường xuyên xảy ra, đặc biệt khi có dịch dưới võng mạc, đòi hỏi bác sĩ phải kiểm tra kỹ trên máy thay vì chỉ tin vào kết quả tự động.

Tiếp cận lâm sàng tối ưu

Trong thực hành lâm sàng bận rộn, việc lạm dụng hình ảnh đa phương thức (multimodal imaging) thường không thay đổi quyết định điều trị. Một quy trình cơ bản bao gồm chụp ảnh đáy mắt (fundus photograph) và OCT chất lượng cao là nền tảng đủ để quản lý đa số bệnh nhân. Các kỹ thuật cao cấp hơn chỉ nên được chỉ định khi chẩn đoán không rõ ràng hoặc cần theo dõi các tình trạng đặc biệt như tân mạch dưới võng mạc (MNV) không xuất tiết hoặc viêm màng bồ đào. Việc lạm dụng hình ảnh có thể dẫn đến "overinvestigation", gây tốn kém và làm giảm hiệu quả quy trình làm việc.

Trí tuệ nhân tạo (AI) trong nhãn khoa

AI có tiềm năng lớn trong chẩn đoán, phân loại (triaging) và dự đoán đáp ứng điều trị. Tuy nhiên, các thuật toán hiện nay thường được huấn luyện trên dữ liệu phương Tây, dẫn đến nguy cơ sai lệch khi áp dụng cho các quần thể khác. Vấn đề "blackbox reasoning" (lý luận hộp đen) khiến logic của AI không thể giải thích được, gây khó khăn trong các tình huống lâm sàng phức tạp. Bác sĩ cần duy trì sự tỉnh táo, coi AI là công cụ hỗ trợ thay vì thay thế tư duy lâm sàng.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Dung lượng dữ liệu/bệnh nhân10 GB
Tỷ lệ bệnh nhân cần hình ảnh trường rộngtài liệu không nêu
Độ chính xác dự đoán bệnh võng mạc đái tháo đườngsai sót dưới 1%
Tỷ lệ khô võng mạc sau 3 mũi tiêm (nhóm Aflibercept)80%
Tỷ lệ khô võng mạc sau 3 mũi tiêm (nhóm Faricimab)57%
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026 IC168, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự cần thiết của việc cá nhân hóa chỉ định chẩn đoán hình ảnh. Hạn chế lớn nhất của các nghiên cứu hiện tại về biomarkers là thiếu sự đồng nhất giữa các nền tảng máy móc (Zeiss, Spectralis, v.v.), dẫn đến khó khăn trong việc thiết lập ngưỡng chuẩn cho thực hành lâm sàng.
  • Ưu tiên chất lượng hình ảnh OCT cơ bản thay vì số lượng các phương thức hình ảnh.
  • Kiểm tra kỹ các lỗi phân đoạn (segmentation) trên máy trước khi đưa ra quyết định điều trị.
  • Không thay đổi phác đồ điều trị dựa trên các chỉ số OCTA chưa được chuẩn hóa.
  • Sử dụng AI như công cụ hỗ trợ sàng lọc, không thay thế tư duy lâm sàng.
  • Cân nhắc chi phí và hiệu quả thực tế trước khi chỉ định các xét nghiệm hình ảnh xâm lấn.

Tài liệu tham khảo:

AIOC 2026, 2026, Controversies in Retinal Imaging Answer the Unanswered, aioseditorproceedings, Video ID: ideqZqH4AA8.

Xem thêm