Phiên thảo luận chuyên khoa võng mạc tại hội nghị AIOC2026 (GP91) đã tập trung vào vai trò của các dấu ấn sinh học (biomarkers) trên OCT và OCTA trong việc cá thể hóa điều trị bệnh võng mạc đái tháo đường (DME) và thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD), cùng với ứng dụng của hình ảnh siêu rộng (ultra-wide field imaging) và điện võng mạc (ERG) trong thực hành lâm sàng. Việc xác định các dấu ấn hình ảnh học giúp bác sĩ đánh giá hoạt tính bệnh, phân loại bệnh và dự đoán đáp ứng điều trị, từ đó tối ưu hóa phác đồ cho từng bệnh nhân.
Dấu ấn sinh học trên OCT và OCTA trong DME và AMD
Trong bệnh lý DME, các điểm tăng phản xạ (hyperreflective dots - HRDs) là dấu ấn quan trọng giúp định hướng điều trị. HRDs có thể liên quan đến sự thoát mạch lipoprotein, thoái hóa tế bào thụ cảm ánh sáng hoặc hoạt hóa vi bào đệm (microglia). Việc phân loại HRDs thành ít, trung bình hoặc nhiều giúp phản ánh bệnh sinh. Nghiên cứu minh họa cho thấy mắt có nhiều HRDs thường đáp ứng tốt hơn với dexamethasone implant, gợi ý cơ chế bệnh sinh viêm. Ngoài ra, tình trạng mất tổ chức các lớp võng mạc trong (disorganization of retinal inner layers - DRILL) là dấu ấn tiên lượng quan trọng. DRILL được định nghĩa là sự mất khả năng xác định ranh giới giữa các lớp võng mạc trong (lớp tế bào hạch, IPL, INL, lớp rối ngoài). Trung bình, mỗi khi DRILL tăng 300 microns từ thời điểm ban đầu đến 4 tháng, thị lực giảm một dòng so với ban đầu. Đối với AMD, các dấu ấn như độ dày võng mạc trung tâm, dịch dưới võng mạc (SRF), dịch trong võng mạc (IRF), và màng tân mạch (CNV) loại 1, 2, 3 là các yếu tố then chốt cần theo dõi. OCTA giúp phát hiện thiếu máu hoàng điểm thông qua sự giãn rộng vùng vô mạch trung tâm (FAZ) và mật độ dòng chảy mạch máu thấp, tương quan với đáp ứng điều trị kém.
Hình ảnh học siêu rộng (Ultra-wide field imaging)
Hình ảnh siêu rộng (ultra-wide field imaging) được định nghĩa là khả năng chụp được cả bốn vùng ampulla của tĩnh mạch xoáy (vortex vein ampulla) trong một lần chụp. Hệ thống Optos sử dụng công nghệ quét laser đồng tiêu (confocal scanning laser ophthalmoscope) với gương ellipsoid để cung cấp hình ảnh 200 độ, chiếm khoảng 80% diện tích võng mạc. Công nghệ này vượt trội hơn so với chụp ảnh đáy mắt truyền thống (30-45 độ) hoặc 7 trường ETDRS trong việc phát hiện các tổn thương ngoại vi như vùng thiếu máu mao mạch (CNP) trong bệnh võng mạc đái tháo đường, giúp hướng dẫn laser khu trú. Trong tắc tĩnh mạch võng mạc (CRVO), hình ảnh siêu rộng cho thấy vùng thiếu máu lớn hơn 75 đường kính gai thị là yếu tố nguy cơ cao tiến triển thành thiếu máu, thay vì con số 10 đường kính gai thị theo quan niệm truyền thống. Ngoài ra, kỹ thuật này còn hỗ trợ chẩn đoán các bệnh lý như bệnh Coats, lỗ hoàng điểm do chấn thương, và các bệnh lý thoái hóa võng mạc di truyền.
Điện võng mạc (ERG) và Gene Therapy
Điện võng mạc (ERG) là công cụ quan trọng để đánh giá chức năng võng mạc. ERG toàn phần (full-field ERG) đánh giá toàn bộ võng mạc, trong khi ERG mẫu (pattern ERG) tập trung vào vùng hoàng điểm (sóng P50 đánh giá chức năng hoàng điểm, sóng N95 đánh giá chức năng tế bào hạch). ERG giúp phân biệt rối loạn hoàng điểm và rối loạn thần kinh thị giác. Trong các bệnh lý di truyền như bệnh Best hoặc Stargardt, ERG giúp tiên lượng khả năng tiến triển của bệnh. Ví dụ, trong bệnh Stargardt, nếu ERG toàn phần bình thường, nguy cơ tiến triển gần như bằng không; nếu chỉ tổn thương hệ thống nón, nguy cơ là 20%; nếu tổn thương cả nón và que, nguy cơ lên tới 80%. Về liệu pháp gene, các vector virus adeno-liên quan (AAV) được ưu tiên nhờ tính ổn định và khả năng biểu hiện gene cao. Chiến lược dual vector được phát triển để giải quyết hạn chế về dung lượng tải của vector AAV đối với các gene lớn như ABCA4.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ bệnh nhân có dấu hiệu onion sign | 5-7% |
| Diện tích chụp của Optos | 200 độ (80% võng mạc) |
| Ngưỡng thiếu máu CRVO nguy cơ cao | >75 đường kính gai thị |
| Tỷ lệ tiến triển bệnh Stargardt (tổn thương nón) | 20% |
| Tỷ lệ tiến triển bệnh Stargardt (tổn thương nón-que) | 80% |
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026, 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dấu ấn hình ảnh học như DRILL và HRDs là những công cụ mạnh mẽ để tiên lượng, tuy nhiên cần lưu ý rằng việc định lượng các dấu ấn này trong thực hành lâm sàng thường xuyên vẫn còn thách thức do phụ thuộc vào chất lượng hình ảnh và phần mềm phân tích. Việc sử dụng hình ảnh siêu rộng đã thay đổi đáng kể cách tiếp cận bệnh võng mạc đái tháo đường, đặc biệt là trong việc phát hiện các tổn thương ngoại vi mà soi đáy mắt truyền thống có thể bỏ sót. Đối với liệu pháp gene, mặc dù đầy hứa hẹn, các bác sĩ cần tư vấn kỹ cho bệnh nhân về kỳ vọng thực tế, vì mục tiêu chính hiện nay là ngăn chặn sự tiến triển hơn là phục hồi thị lực hoàn toàn.
- Sử dụng OCT và OCTA để xác định hoạt tính bệnh và cá thể hóa phác đồ tiêm anti-VEGF hoặc steroid.
- Tận dụng hình ảnh siêu rộng để phát hiện các vùng thiếu máu ngoại vi trong bệnh võng mạc đái tháo đường và tắc tĩnh mạch võng mạc.
- Chỉ định ERG sớm cho các trường hợp mất thị lực không giải thích được để phát hiện các bệnh lý võng mạc di truyền hoặc thiếu hụt dinh dưỡng (như thiếu vitamin A).
- Tư vấn cho bệnh nhân về liệu pháp gene dựa trên giai đoạn bệnh và khả năng bảo tồn tế bào đích.
- Kết hợp đa phương thức hình ảnh (OCT, siêu âm, tự huỳnh quang) để chẩn đoán phân biệt các khối u hắc mạc.
Tài liệu tham khảo:
AIOC2026, 2026, Retina subspeciality day Session - I (Imaging), YouTube Channel: aioseditorproceedings, Video ID: -IvDvAxuBxo.