Tiếp cận phù gai thị một bên và hai bên: Chẩn đoán và quản lý lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
29.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC2026, phiên IC210, Dr. Jyoti Matalia đã trình bày phương pháp tiếp cận toàn diện đối với bệnh nhân phù gai thị (disc edema), nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phân biệt giữa phù gai thị sinh lý và các tình trạng đe dọa thị lực hoặc tính mạng. Việc chẩn đoán chính xác đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa bệnh sử chi tiết, thăm khám lâm sàng và các xét nghiệm hỗ trợ để đưa ra hướng xử trí kịp thời.

Phân loại phù gai thị theo mức độ mất thị lực

Tác giả đề xuất phân loại phù gai thị dựa trên tình trạng mất thị lực: không mất thị lực, mất thị lực cấp tính và mất thị lực âm thầm. Đối với nhóm không mất thị lực, cần xem xét các chẩn đoán phân biệt như giả phù gai thị (pseudo-edema), phù gai thị giai đoạn sớm (early papilledema), bệnh lý gai thị do đái tháo đường (diabetic papillopathy) hoặc tắc tĩnh mạch trung tâm võng mạc (CRVO). Việc phân biệt giả phù gai thị (thường do drusen gai thị) với phù gai thị thực sự là bước then chốt. Các dấu hiệu của phù gai thị thực sự bao gồm: gai thị gồ cao lan ra võng mạc quanh gai, hiện tượng xám và đục lớp sợi thần kinh quanh gai (peripapillary nerve fiber layer), và che lấp các mạch máu tại bờ gai thị.

Tiếp cận phù gai thị một bên

Khi đối mặt với phù gai thị một bên, tuổi của bệnh nhân là yếu tố tiên quyết. Ở bệnh nhân dưới 40 tuổi, cần loại trừ viêm dây thần kinh thị giác (optic neuritis). Ở bệnh nhân trên 40 tuổi, cần tầm soát bệnh lý thần kinh thị giác thiếu máu cục bộ (ischemic optic neuropathy), bao gồm cả viêm động mạch tế bào khổng lồ (giant cell arteritis). Nếu các nguyên nhân thiếu máu không được xác định, cần tìm kiếm dấu hiệu sao hoàng điểm (macular star) để hướng tới viêm thần kinh thị giác do bệnh mèo cào hoặc các nguyên nhân khác. Nếu không có các dấu hiệu trên, cần xem xét bệnh lý thần kinh thị giác do chèn ép (compressive optic neuropathy), thâm nhiễm hoặc nhiễm độc/dinh dưỡng. MRI là bắt buộc để loại trừ tổn thương cấu trúc.

Tiếp cận phù gai thị hai bên

Phù gai thị hai bên đòi hỏi phân biệt giữa phù gai thị do tăng áp lực nội sọ (papilledema) và bệnh lý thần kinh thị giác hai bên. Sự hiện diện của mất thị lực là yếu tố phân biệt quan trọng. Nếu không có mất thị lực, cần nghĩ đến giả phù gai thị, bệnh võng mạc tăng huyết áp hoặc hội chứng tăng độ nhớt máu. Trong trường hợp tăng huyết áp ác tính, phù gai thị có thể ở mức độ nặng (độ 4). Khi có mất thị lực, cần đánh giá các nguyên nhân mãn tính, di truyền, mạch máu, viêm hoặc thâm nhiễm. Chẩn đoán tăng áp lực nội sọ vô căn (IIH) thường được củng cố bằng hình ảnh học (dấu hiệu crescent sign do dịch dưới nhện) và chọc dò dịch não tủy (CSF opening pressure).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Phương pháp chẩn đoán hình ảnhB-scan, CT scan, Fundus autofluorescence, MRI não và hốc mắt có cản quang, OCT
Các xét nghiệm hệ thốngHuyết áp, creatinine huyết thanh, hồ sơ đái tháo đường, lipid máu, homocysteine, Doppler động mạch cảnh
Xử trí phẫu thuậtPhẫu thuật giải áp bao dây thần kinh thị giác (ONSD) trong trường hợp thị lực bị đe dọa nghiêm trọng
Bình luận: Thông tin theo Dr. Jyoti Matalia, AIOC2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng ONSD như một biện pháp cứu vãn thị lực trong các trường hợp tăng áp lực nội sọ không đáp ứng với điều trị nội khoa. Cần lưu ý rằng việc chẩn đoán phân biệt giữa viêm thần kinh thị giác và bệnh lý thần kinh thị giác thiếu máu cục bộ (NAION) đôi khi rất thách thức trên lâm sàng, đòi hỏi sự phối hợp đa chuyên khoa với bác sĩ nội thần kinh.
  • Luôn đo huyết áp cho mọi bệnh nhân có phù gai thị để loại trừ tăng huyết áp ác tính.
  • Sử dụng B-scan và OCT để phân biệt giả phù gai thị (drusen) với phù gai thị thực sự trước khi chỉ định các xét nghiệm xâm lấn.
  • MRI não và hốc mắt có cản quang là bắt buộc đối với phù gai thị một bên không rõ nguyên nhân ở người dưới 40 tuổi.
  • Phối hợp với bác sĩ nội thần kinh để thực hiện chọc dò dịch não tủy khi nghi ngờ tăng áp lực nội sọ.
  • Theo dõi sát thị lực và thị trường để quyết định can thiệp phẫu thuật giải áp kịp thời.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Jyoti Matalia, 2026, Approach to Unilateral and Bilateral Disc Edema with Management, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: YxqNEplvgXM.

Xem thêm