Ứng dụng OCT và thị trường trong chẩn đoán sớm Glaucoma

Bs Ngô Hữu Thế
16.10.26
Last Updated

Bài giảng tại hội nghị AIOC 2026 (IC75) của Dr. Amit Porwal đã tổng hợp các kỹ thuật mới trong chụp cắt lớp quang học (OCT) và đo thị trường (perimetry) nhằm chuyển dịch chẩn đoán Glaucoma từ giai đoạn muộn chủ quan sang giai đoạn sớm khách quan, thậm chí là tiền thị trường (pre-perimetric).

Tiến bộ trong kỹ thuật OCT và thị trường

Các tiến bộ hiện nay tập trung vào thay đổi cấu trúc, mạch máu và ty thể của tế bào hạch võng mạc (retinal ganglion cells) và gai thị. Các kỹ thuật chủ chốt bao gồm OCT nguồn quét (swept-source OCT), chụp mạch OCT (OCT angio - OCTA) và bản đồ cấu trúc-chức năng (structure-function mapping). Về cấu trúc, các chỉ số mới vượt ra ngoài độ dày đơn thuần như: độ rộng viền tối thiểu tại lỗ màng Bruch (Bruch's membrane opening minimum rim width), sự bất đối xứng lớp rối trong tế bào hạch hoàng điểm (macular ganglion cell inner plexiform layer asymmetry) và dấu hiệu vệt thái dương (temporal raphe sign).

Phát hiện mạch máu và chức năng

Trong các phát hiện mạch máu chức năng, sự thiếu hụt vi mạch lớp sâu (deep layer micro vascular dropouts) được định nghĩa là mất hoàn toàn vi mạch trong vùng beta của teo quanh gai thị (peripapillary atrophy). Dấu hiệu này liên quan chặt chẽ với khuyết tật lớp sợi thần kinh võng mạc (RNFL), khuyết viền gai thị và tiến triển nhanh. Ngoài ra, mật độ mạch máu giảm ở vùng quanh gai thị và vùng thái dương dưới có thể xuất hiện trước khi có mỏng cấu trúc. Thay đổi ở vùng vô mạch hoàng điểm (foveal avascular zone - FAZ) với chu vi FAZ cao hơn và chỉ số tròn (circularity index) thấp hơn cũng liên quan đến Glaucoma tiến triển.

Phân tích và hạn chế của OCT

Các khiếm khuyết OCT chính trong Glaucoma bao gồm mỏng RNFL quanh gai thị, mỏng phức hợp tế bào hạch (GCL IPL GCC), thay đổi gai thị, bất đối xứng và hiệu ứng sàn (floor effect). Việc đọc bản in OCT đòi hỏi hiểu rõ 9 vùng và các thông số chính như độ dày RNFL, bản đồ độ lệch (deviation map), độ dày NRR, biểu đồ TSNIT, bản đồ giờ và B-scan. Hạn chế của OCT cần được lưu ý để tránh sai sót: artifact phụ thuộc vào thu nhận (cường độ tín hiệu dưới 6 trên máy Zeiss cần loại bỏ), artifact liên quan đến cơ sở dữ liệu, biến thể liên quan đến bệnh lý và các yếu tố nhãn khoa khác như đục môi trường (đặc biệt là đục dịch kính) có thể tạo bóng giả trên bản đồ độ dày.

Tương quan cấu trúc - chức năng

Chẩn đoán Glaucoma tiền thị trường dựa trên sự tương quan giữa OCT và thị trường. Các chương trình đo thị trường như 24-2C đo 64 điểm phân bố không đối xứng. Các dạng khuyết thị trường sớm bao gồm ám điểm cạnh trung tâm (paracentral scotomas) và bậc mũi (nasal step), sau đó tiến triển thành ám điểm hình cung (arcuate scotomas) tuân theo mô hình lớp sợi thần kinh. Trong giai đoạn muộn, bệnh nhân có thị trường hình ống (tunnel vision). Các khuyết tật thường không đối xứng giữa hai mắt và tôn trọng kinh tuyến ngang, khác với các khuyết tật thần kinh tôn trọng kinh tuyến dọc.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cường độ tín hiệu OCT (Zeiss)Dưới 6, tài liệu khuyến cáo loại bỏ
Chương trình đo thị trường24-2C, 64 điểm
Đặc điểm khuyết thị trườngTôn trọng kinh tuyến ngang
Dấu hiệu tiến triển nhanhDấu hiệu vệt thái dương (temporal raphe sign)
Bình luận: Thông tin theo AIOC2026 (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc sử dụng OCTA và các chỉ số mới để phát hiện sớm, tuy nhiên cần lưu ý rằng các dấu hiệu như "temporal raphe sign" hay "micro vascular dropouts" cần được đánh giá trong bối cảnh lâm sàng toàn diện. Hạn chế lớn nhất là sự phụ thuộc vào chất lượng hình ảnh và khả năng thực hiện thị trường của bệnh nhân.

Thực hành lâm sàng:

  • Luôn kiểm tra cường độ tín hiệu OCT (tối thiểu 6 trên máy Zeiss) trước khi diễn giải kết quả.
  • Loại bỏ các bản quét bị ảnh hưởng bởi chớp mắt hoặc cử động mắt để tránh artifact.
  • Kết hợp chặt chẽ giữa hình ảnh đáy mắt, OCT và thị trường; nếu không tương quan, cần kiểm tra lại độ tin cậy của thị trường.
  • Sử dụng các thông số mới như FAZ và mật độ mạch máu để theo dõi sớm các trường hợp nghi ngờ.
  • Ưu tiên phán đoán lâm sàng của bác sĩ hơn là chỉ dựa vào kết quả máy móc.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Amit Porwal, 2026, AIOC2026 IC75 Novel Oct Perimetry Findings to Detect Glaucoma, aioseditorproceedings, Video ID: TRWKP6eT4Dg.

Xem thêm