Ứng dụng vi sinh và giải phẫu bệnh trong chẩn đoán, điều trị bệnh lý giác mạc

Bs Ngô Hữu Thế
27.10.26
Last Updated

Tại phiên hội thảo AIOC 2026 (Khóa học IC33: "Slides to Slitlamp – Microbiology and Pathology in Corneal Diseases"), các chuyên gia nhãn khoa đã trình bày các chiến lược chẩn đoán vi sinh và giải phẫu bệnh nhằm tối ưu hóa phác đồ điều trị viêm giác mạc nhiễm trùng (infectious keratitis).

Phác đồ điều trị định hướng vi sinh trong bệnh lý giác mạc

Trình bày bởi Dr. Suma Chatterjee. Tại Ấn Độ, kháng sinh tra tại chỗ kinh nghiệm bao phủ cả vi khuẩn Gram dương và Gram âm là trụ cột điều trị viêm giác mạc. Tuy nhiên, thực hiện xét nghiệm vi sinh trước khi điều trị là tối quan trọng. Nhuộm Gram giúp chẩn đoán chính xác 60–75% các trường hợp vi khuẩn và 35–50% các trường hợp nấm. Khám soi tươi với KOH (potassium hydroxide) đạt độ nhạy 76.3% đối với viêm giác mạc do nấm. Nhuộm Calcofluor white được sử dụng để phát hiện nấm, Acanthamoeba và Microsporidia. Môi trường nuôi cấy bao gồm thạch máu (blood agar) và thạch sô-cô-la (chocolate agar) cho vi khuẩn, thạch Sabouraud dextrose (SDA) và Potato dextrose agar (PDA) tối ưu cho nấm, cùng thạch không dinh dưỡng bổ sung E. coli (non-nutrient agar enriched with E. coli) dùng nuôi cấy Acanthamoeba.

Đánh giá đáp ứng điều trị thuận lợi gồm: giảm đau, giảm tiết tố giác mạc, thoái triển phù và sung huyết kết mạc, giảm kích thước và độ sâu ổ thâm nhiễm với ranh giới rõ hơn, ngừng hoại tử cuống mô (stromal melting), giảm phản ứng tiền phòng và bắt đầu tái biểu mô hóa. Một ca lâm sàng điển hình xuất hiện loét viền trung tâm (peripheral guttering); hình ảnh soi tươi cho thấy sợi tơ nấm rộng, không có vách ngăn, gấp khúc dạng dải (broad aseptate filament with ribbon-like folding), nghi ngờ do Pythium. Bệnh nhân được điều trị bằng linezolid tra mắt mỗi giờ; sau 1 tuần kết quả nuôi cấy xác nhận Pythium và ổ loét lành hóa sẹo sau 8 tuần.

Điều trị kinh nghiệm kéo dài hoặc phối hợp nhiều thuốc gây độc tính bề mặt và làm thay đổi hình ảnh lâm sàng. Theo báo cáo tổng hợp, hơn 95% vi khuẩn Gram dương nhạy cảm với vancomycin, hơn 80% vi khuẩn Gram âm nhạy cảm với ceftazidime, trong khi có xu hướng gia tăng kháng thuốc đối với cefazolin, fluoroquinolone và aminoglycosides. Natamycin đạt tỷ lệ nhạy cảm 100% đối với nấm sắc tố (dematiaceous fungi) và Candida, trong khi amphotericin B đạt tỷ lệ nhạy cảm 47.45% đến 45% đối với nấm sắc tố nâu. Nghiên cứu từ viện Aravind cho thấy 38% mẫu nạo giác mạc (corneal scraping) có kết quả âm tính cả trên soi tươi lẫn nuôi cấy (culture-negative keratitis). Khi gặp ca bệnh âm tính nhưng không đáp ứng, cần ngừng kháng vi sinh vật ít nhất 24–48 giờ trước khi nạo lại và cấy bổ sung trên môi trường Lowenstein-Jensen (LJ) để tìm vi khuẩn không điển hình.

Kỹ thuật thu thập bệnh phẩm vi sinh và sinh thiết giác mạc

Trình bày bởi Dr. Radhika Natarajan. Quẹt kết mạc (conjunctival swab) ít có giá trị lâm sàng do bề mặt nhãn cầu tiếp xúc môi trường, trừ các chỉ định đặc biệt như viêm kết mạc tối cấp do lậu cầu, viêm kết mạc sơ sinh, viêm kết mạc tái phát không đáp ứng điều trị kinh nghiệm, hoặc nghi ngờ Chlamydia. Đối với Chlamydia, nạo kết mạc (conjunctival scraping) tìm thể vùi (inclusion bodies) có giá trị hơn, nhưng cần tránh lẫn máu trên phiến đồ vì bạch cầu đa nhân trung tính từ máu có thể gây nhầm lẫn với phản ứng dị ứng.

Mục đích chính của nạo giác mạc là xác định căn nguyên và làm sạch mô hoại tử (debridement). Cần tư thế bệnh nhân chuẩn xác để tránh phản ứng phế vị (vasovagal reaction). Sử dụng thuốc tê tại chỗ vừa đủ vì dùng quá nhiều sẽ làm giảm lượng vi sinh vật thu được. Bệnh phẩm được nạo bằng thìa Kimra, kim tiêm hoặc lưỡi dao tại ranh giới tiến triển của ổ loét (leading edge), tránh ranh giới nhu mô lành để không làm gieo rắc mầm bệnh. Khi phết mẫu lên phiến đồ, tạo lớp mỏng tránh vón cục nhằm không giấu mất vi sinh vật dưới đám tế bào hoại tử. Khi cấy lên đĩa thạch, thực hiện đường cấy hình chữ C hoặc zíc-zắc (C-shaped or zigzag streaks) để tối đa diện tích mà không làm thủng mặt thạch làm mất nguồn oxy của vi sinh vật hiếu khí.

Nếu cấy và soi tươi âm tính nhưng tổn thương tiến triển, cần xem xét sinh thiết giác mạc (corneal biopsy). Kỹ thuật vạt bẫy/vạt hình chữ nhật (trapdoor or flap technique) tương tự vạt phẫu thuật cắt bè biểu mô được ưu tiên hơn bấm da (dermal punch). Khi mở vạt, vùng thâm nhiễm sâu lộ diện để nạo trực tiếp; nếu xảy ra thủng giác mạc, chỉ cần đậy vạt và khâu lại để bảo tồn tiền phòng. Trong củng mạc viêm (scleritis) có mủ, xoay nhãn cầu bằng mũi khâu kéo (traction suture), mở kết mạc đường nan hoa, cầm máu thụ động (passive hemostasis) và nạo cả đáy lẫn mặt dưới kết mạc. Kỹ thuật sinh thiết qua mũi khâu (suture biopsy) hoặc nạo nội mô ngược (retro-endothelial scraping) ít hiệu quả lâm sàng, ngoại trừ nạo mặt sau mảnh ghép sau phẫu thuật ghép giác mạc xuyên (therapeutic penetrating keratoplasty - TPK).

Tương quan chẩn đoán vi sinh và giải phẫu bệnh lý

Trình bày bởi Dr. Arathi. Giải phẫu bệnh đóng vai trò bổ trợ quan trọng khi vi sinh âm tính hoặc khi cần phân biệt giữa nhiễm trùng và viêm vô khuẩn. Nhuộm Hematoxylin & Eosin (H&E) giúp đánh giá hình thái tế bào viêm, bạch cầu ái toan, thể vùi hoặc tế bào ác tính nhưng độ nhạy phát hiện vi sinh vật thấp. Nhuộm PAS (Periodic acid–Schiff) hỗ trợ phát hiện các lớp giác mạc, Candida và tế bào men. Nhuộm bạc GMS (Gromott's methenamine silver) có độ nhạy cao nhất để phát hiện nấm sợi và Nocardia.

Một ca lâm sàng nữ trung niên bị viêm màng bồ đào tái phát 2 mắt, ức chế miễn dịch toàn thân liều cao, sau ghép giác mạc xuất hiện bệnh giác mạc dạng tinh thể (crystalline keratopathy); giải phẫu bệnh mảnh ghép phát hiện Candida khu trú trong túi nhu mô. Ca lâm sàng bệnh nhân Xeroderma pigmentosum bị viêm bề mặt kéo dài, nhuộm H&E phát hiện tế bào dị sản (dysplasia) kết hợp nhuộm PAS thấy thể vùi nghi do Histoplasma; bệnh nhân được điều trị kháng nấm sau đó chuyển sang interferon tra tại chỗ và ổn định sau 4 năm follow-up. Ngoài ra, việc dùng voriconazole tra mắt hoặc uống kéo dài (1 đến 6 tháng) có thể ức chế cơ chế sửa chữa tổn thương DNA do ánh nắng, dẫn đến biến đổi dị sản vỏ biểu mô và ung thư tế bào vảy (squamous cell carcinoma/keratin pearls).

Phòng xét nghiệm hỗ trợ giải quyết tình huống lâm sàng mơ hồ

Trình bày bởi Dr. Raya Gupta. Trong thực hành phòng khám tư nhân, kết nối với phòng xét nghiệm vi sinh chuyên khoa mắt là bắt buộc. Các xét nghiệm bắt buộc gồm nhuộm Gram, soi tươi KOH, cấy vi khuẩn, kháng sinh đồ và cấy nấm. Nhiều ca bệnh lâm sàng nhầm lẫn đã được chẩn đoán chính xác nhờ xét nghiệm: ca bệnh 73 tuổi mủ tiền phòng sau phẫu thuật cấy vi khuẩn ra Streptococcus pneumoniae; ca bệnh loét giác mạc kèm rối loạn chức năng tuyến Meibomius (MGD) cấy ra nấm sợi phối hợp Pseudomonas; ca bệnh tổn thương dạng giả cành cây (pseudo-dendrite) điều trị herpes không bớt soi tươi ra Acanthamoeba; ca bệnh tổn thương chấm nông (SPKs) sau điều trị cấy ra Microsporidia.

Đối với bệnh nhân đeo kính xúc tác (contact lens) bị viêm giác mạc, cấy trực tiếp kính tiếp xúc cho kết quả vi sinh sớm hơn nạo giác mạc. Bệnh nhân sau phẫu thuật liên kết ngang collagen giác mạc (corneal cross-linking - CXL) có nguy cơ nhiễm trùng cao do dùng steroid kéo dài, tổn thương bề mặt và đeo kính tiếp xúc băng che; nếu xuất hiện thâm nhiễm cần làm vi sinh ngay để tránh mất thị lực.

Chỉ số / Kỹ thuật xét nghiệmKết quả và thông số theo tài liệu
Độ chính xác nhuộm Gram60–75% trong viêm giác mạc do vi khuẩn; 35–50% do nấm
Độ nhạy soi tươi KOH76.3% đối với viêm giác mạc do nấm
Tỷ lệ cấy và soi tươi âm tính (Aravind)38% tổng số mẫu nạo giác mạc thử nghiệm
Môi trường cấy AcanthamoebaThạch không dinh dưỡng giàu E. coli (Non-nutrient agar with E. coli)
Môi trường cấy nấm tối ưuThạch Sabouraud dextrose (SDA) và Potato dextrose agar (PDA)
Thời gian ngừng thuốc trước khi nạo lại (Drug holiday)24–48 giờ trên lâm sàng; y văn mô tả 4–5 ngày

Bình luận: Báo cáo chuyên đề từ AIOC 2026 nhấn mạnh sự cần thiết của định hướng vi sinh và giải phẫu bệnh trong quản lý viêm giác mạc. Một cạm bẫy lâm sàng quan trọng là hiện tượng mẫn cảm / độc tính tế bào khi dùng voriconazole kéo dài dẫn tới biến đổi ác tính vỏ biểu mô. Bác sĩ lâm sàng cần lưu ý điểm cắt nhạy cảm MIC toàn thân khác với nồng độ thuốc đạt được khi tra tại chỗ; do đó, đáp ứng lâm sàng thực tế luôn vượt trên kết quả kháng sinh đồ phòng xét nghiệm. Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.

Khuyến cáo thay đổi thực hành lâm sàng

  • Thực hiện soi tươi KOH và nhuộm Gram ngay tại phòng khám trước khi khởi kích kháng sinh kinh nghiệm rộng.
  • Khi cấy thạch, dùng kỹ thuật cấy hình chữ C/zíc-zắc và tuyệt đối không làm thủng mặt thạch để bảo toàn nguồn oxy cho vi sinh vật hiếu khí.
  • Đối với tổn thương nhu mô sâu hoặc cấy âm tính kéo dài, ưu tiên kỹ thuật sinh thiết vạt bẫy (trapdoor flap) thay cho sinh thiết bấm da.
  • Tránh lạm dụng voriconazole tra mắt/uống kéo dài ở bệnh nhân có nguy cơ dị sản tế bào hoặc tổn thương DNA (như Xeroderma pigmentosum).
  • Bệnh nhân đeo kính tiếp xúc bị loét giác mạc cần gửi cấy đồng thời cả bệnh phẩm giác mạc và kính tiếp xúc/hộp đựng kính.

Tài liệu tham khảo:

Suma C, Radhika N, Arathi, Raya G. Slides to Slitlamp – Microbiology and Pathology in Corneal Diseases. AIOC 2026 IC33 Proceedings; 2026. Available from: https://www.youtube.com/watch?v=mnFNkF8TyM8

Xem thêm