Vai trò của xạ trị ngoài (EBRT) trong bảo tồn nhãn cầu ở bệnh nhân u nguyên bào võng mạc

Bs Ngô Hữu Thế
30.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC2026, Dr. Renu Madan đã trình bày về vai trò của xạ trị ngoài (External Beam Radiotherapy - EBRT) trong bối cảnh hiện đại đối với bệnh nhân u nguyên bào võng mạc (retinoblastoma). U nguyên bào võng mạc là khối u ác tính nội nhãn phổ biến nhất với độ tuổi trung bình khi chẩn đoán là 14 tháng tại các quốc gia phát triển, đòi hỏi chiến lược điều trị đa mô thức nhằm ưu tiên bảo tồn tính mạng, nhãn cầu và thị lực.

Tiến hóa trong điều trị u nguyên bào võng mạc

Trong kỷ nguyên trước hóa trị, EBRT là phương thức duy nhất để bảo tồn nhãn cầu, đạt tỷ lệ thành công lên tới 100% trong một số loạt ca bệnh. Tuy nhiên, các kỹ thuật xạ trị cũ gây lo ngại lớn về các khối u ác tính thứ phát và thiểu sản hốc mắt (orbital hypoplasia). Sự ra đời của hóa trị toàn thân, hóa trị động mạch (intra-arterial chemotherapy - IAC) và hóa trị nội nhãn đã thay đổi vị thế của EBRT, khiến nó không còn là lựa chọn hàng đầu. Dù vậy, các nghiên cứu cũ cho thấy EBRT trong thiết lập ban đầu vẫn đạt tỷ lệ bảo tồn nhãn cầu từ 80% đến 90%.

Chỉ định hiện tại của EBRT

Hiện nay, EBRT được chỉ định trong các trường hợp: (1) Tái phát sau hóa trị và điều trị củng cố tại chỗ, với tỷ lệ thất bại sau các phương pháp này dao động từ 6% đến 45%. Các nghiên cứu trong 10 năm qua, bao gồm hướng dẫn của ICMR, khẳng định EBRT là phương thức cứu vãn hiệu quả cho các tổn thương tồn dư, giúp tránh cắt bỏ nhãn cầu ở khoảng 2/3 số ca bệnh. (2) Sau cắt bỏ nhãn cầu ở các trường hợp u nguyên bào võng mạc tiến triển có yếu tố nguy cơ cao (như tổn thương thần kinh thị giác tại diện cắt hoặc cầu củng mạc), giúp giảm nguy cơ tái phát hốc mắt (vốn chiếm 15-20% nếu không xạ trị). (3) U nguyên bào võng mạc hai bên khi cần bảo tồn thị lực.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ bảo tồn nhãn cầu (EBRT cũ)80-90%
Tỷ lệ thất bại sau hóa trị/củng cố6-45%
Tỷ lệ tránh cắt bỏ nhãn cầu (EBRT cứu vãn)Khoảng 2/3 số ca
Nguy cơ tái phát hốc mắt (không xạ trị)15-20%
Liều xạ trị (Nhóm A-C)36-45 Gy
Liều xạ trị (Nhóm D)36-45 Gy

Góc nhìn tại Ấn Độ và các kỹ thuật mới

Tại Ấn Độ, do bệnh nhân thường đến khám ở giai đoạn muộn (nhóm D) và hạn chế tiếp cận với IAC hoặc hóa trị nội nhãn, EBRT vẫn được sử dụng rộng rãi. Một hệ thống đánh giá gần đây cho thấy EBRT được sử dụng ở khoảng 50% bệnh nhân. Về kỹ thuật, xạ trị proton (proton beam therapy) với đỉnh Bragg (Bragg peak) giúp giảm liều thoát, giảm tác dụng phụ và nguy cơ ung thư thứ phát, tuy nhiên chi phí và khả năng tiếp cận vẫn là rào cản. Kỹ thuật xạ trị điều biến liều (Intensity-Modulated Radiotherapy - IMRT) hoặc xạ trị cung điều biến thể tích (Volumetric Modulated Arc Therapy - VMAT) hiện được ưu tiên hơn so với kỹ thuật 2D truyền thống để giảm thiểu liều xạ ngoài thể tích đích.

Bình luận: Thông tin theo Dr. Renu Madan, AIOC2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh sự chuyển dịch mô hình điều trị từ EBRT sang các phương pháp bảo tồn ít xâm lấn hơn. Hạn chế của EBRT vẫn là nguy cơ ung thư thứ phát và biến dạng hốc mắt ở trẻ nhỏ, do đó việc lựa chọn bệnh nhân qua hội đồng u bướu đa chuyên khoa là bắt buộc.
  • Ưu tiên IMRT/VMAT thay vì kỹ thuật 2D để bảo vệ mô lành.
  • Cân nhắc EBRT cho các ca tái phát sau hóa trị hoặc có yếu tố nguy cơ cao sau cắt bỏ nhãn cầu.
  • Sử dụng liều 36-45 Gy cho các trường hợp chỉ định cụ thể.
  • Thảo luận đa chuyên khoa để tối ưu hóa lựa chọn giữa bảo tồn nhãn cầu và nguy cơ di căn.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Renu Madan, 2026, Role of EBRT in eye salvage in the current era, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: DfXcAgnesq4.

Xem thêm