Viêm loét giác mạc ngoại vi (Peripheral Ulcerative Keratitis - PUK) là một tình trạng bệnh lý phức tạp, thường liên quan đến các bệnh lý hệ thống tiềm ẩn. Theo dữ liệu từ khóa học AIOC2026, khoảng 53% các trường hợp PUK không nhiễm trùng có liên quan đến bệnh lý mạch máu collagen (collagen vascular disease).
Cơ chế bệnh sinh của PUK
Bệnh sinh của PUK liên quan đến sự mất cân bằng giữa các matrix metalloproteinases (MMP) và các chất ức chế mô trong giác mạc, dẫn đến sự phá hủy cấu trúc giác mạc (keratolysis). Quá trình này được trung gian bởi cả tế bào B và tế bào T. Các tự kháng thể do tế bào B sản xuất kết hợp với kháng nguyên tạo thành phức hợp miễn dịch, tích tụ tại giác mạc ngoại vi, kích hoạt bổ thể và tế bào T, từ đó giải phóng các chất trung gian gây phá hủy mô. Vị trí ngoại vi đặc biệt nhạy cảm do sự hiện diện của mạch máu, bạch huyết, mật độ tế bào Langerhans cao và sự tập trung của các enzyme collagenolytic.
Tiếp cận chẩn đoán và phân biệt
Việc chẩn đoán PUK đòi hỏi sự phân biệt kỹ lưỡng giữa nguyên nhân miễn dịch, nhiễm trùng và hoại tử thiếu máu. Các dấu hiệu lâm sàng cần chú ý bao gồm: tình trạng viêm, sự hiện diện của thâm nhiễm, độ sâu của ổ loét và các dấu hiệu của bệnh lý hệ thống. Các xét nghiệm cơ bản bao gồm CBC, ESR, CRP, đường huyết, chức năng thận và gan. Trong trường hợp nghi ngờ nhiễm trùng, cần thực hiện nạo giác mạc để làm xét nghiệm vi sinh (gram, KOH, nuôi cấy). Cần lưu ý rằng PUK có thể là biểu hiện của các bệnh lý nghiêm trọng như viêm đa mạch u hạt (granulomatosis with polyangiitis).
Quản lý và điều trị
Điều trị PUK đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ với bác sĩ chuyên khoa thấp khớp. Mục tiêu là kiểm soát viêm hệ thống và bảo tồn cấu trúc giác mạc. Các lựa chọn điều trị bao gồm steroid tại chỗ và toàn thân, thuốc ức chế miễn dịch (như methotrexate, cyclophosphamide, rituximab, adalimumab). Đối với các trường hợp loét tiến triển, các can thiệp phẫu thuật như ghép màng ối, keo dán mô hoặc ghép giác mạc có thể được chỉ định.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ PUK không nhiễm trùng do bệnh mạch máu collagen | 53% |
| Thời gian theo dõi trung bình (ca lâm sàng 2) | 4 năm |
| Thời gian đạt hiệu quả điều trị miễn dịch | 3 tháng |
| Thời gian bắt đầu có tác dụng điều trị | 4-6 tuần |
Bình luận: PUK là một bệnh lý đe dọa thị lực và có thể là dấu hiệu của bệnh lý hệ thống đe dọa tính mạng. Hạn chế lớn nhất trong quản lý là sự chậm trễ trong chẩn đoán nguyên nhân hệ thống. Việc sử dụng thuốc ức chế miễn dịch cần được cá thể hóa và theo dõi sát sao. Tác giả nhấn mạnh quan điểm "thà điều trị quá mức còn hơn điều trị không đủ" đối với các trường hợp PUK miễn dịch tiến triển.
- Luôn kiểm tra các dấu hiệu hệ thống (khớp, da, hô hấp) ở bệnh nhân PUK.
- Thực hiện nạo giác mạc để loại trừ nguyên nhân nhiễm trùng trước khi bắt đầu ức chế miễn dịch mạnh.
- Phối hợp sớm với bác sĩ thấp khớp để quản lý bệnh lý hệ thống.
- Sử dụng thuốc ức chế miễn dịch sớm để tránh phụ thuộc steroid kéo dài.
- Theo dõi sát các trường hợp PUK tái phát sau phẫu thuật ghép giác mạc.
Tài liệu tham khảo:
Virender Sangwan, Somsheela Murthy, Isha Chaudhary, 2026, AIOC2026 IC339 - Peripheral Ulcerative Keratitis (puk)- an Enigma for Clinicians, AIOS Editor Proceedings, Video ID: jmTgSn3C_0Q