Viêm nội nhãn ngoại sinh: Cấp cứu nhãn khoa về nguyên nhân, chẩn đoán và quản lý

Bs Ngô Hữu Thế
13.10.26
Last Updated

Viêm nội nhãn ngoại sinh (exogenous endophthalmitis) chiếm hơn 85% các trường hợp viêm nội nhãn, là một tình trạng viêm nội nhãn nghiêm trọng đe dọa thị lực, đòi hỏi sự can thiệp kịp thời để tránh tổn thương mô không hồi phục. Tình trạng này xảy ra khi vi sinh vật xâm nhập vào mắt từ môi trường bên ngoài, thường liên quan đến các thủ thuật phẫu thuật hoặc chấn thương.

Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh

Các con đường xâm nhập phổ biến nhất bao gồm phẫu thuật nội nhãn (như phẫu thuật đục thủy tinh thể), tiêm nội nhãn (intravitreal injection), phẫu thuật glôcôm (antiglaucoma surgery) và chấn thương xuyên nhãn cầu. Phẫu thuật đục thủy tinh thể đóng góp khoảng 0,02% đến 1,16% tỷ lệ mắc bệnh. Cơ chế bệnh sinh chính dựa trên việc mắt là một cơ quan có đặc quyền miễn dịch (immune privilege organ), khi hàng rào máu-mắt bị phá vỡ, vi sinh vật tăng sinh nhanh chóng. Các enzyme từ bạch cầu trung tính và độc tố vi khuẩn là tác nhân chính gây độc tính võng mạc. Vi khuẩn thường phát triển trong 24-72 giờ, trong khi nấm có diễn tiến chậm hơn, kéo dài từ vài ngày đến vài tuần.

Chẩn đoán lâm sàng và cận lâm sàng

Bệnh nhân thường biểu hiện giảm thị lực đột ngột, đau nhức mắt sâu. Các dấu hiệu lâm sàng bao gồm cương tụ kết mạc, phù nề mi, xuất tiết fibrin, và dấu hiệu điển hình là mủ tiền phòng (hypopyon). Khi thăm khám đáy mắt, có thể thấy viêm dịch kính (vitritis) nặng, mờ môi trường, hoặc các tổn thương trắng trên võng mạc (dấu hiệu cotton ball) trong trường hợp nhiễm nấm. Siêu âm B-scan là bắt buộc khi không thể quan sát đáy mắt để đánh giá mức độ viêm dịch kính, màng viêm, bong võng mạc hoặc dị vật nội nhãn.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ viêm nội nhãn ngoại sinh> 85% tổng số ca
Tỷ lệ viêm nội nhãn nội sinh~ 15% tổng số ca
Tỷ lệ viêm nội nhãn sau phẫu thuật đục thủy tinh thể0,02% - 1,16%
Thời gian phát triển vi khuẩn24 - 72 giờ
Tỷ lệ viêm nội nhãn đa kháng thuốc~ 8%

Quản lý và điều trị

Mục tiêu điều trị là kiểm soát nhanh chóng tình trạng nhiễm trùng và viêm. Điều trị bao gồm kháng sinh hoặc kháng nấm, corticosteroid và các liệu pháp hỗ trợ. Tiêm nội nhãn (intravitreal injection) là tiêu chuẩn chăm sóc để đạt nồng độ thuốc cao vượt ngưỡng ức chế tối thiểu (MIC) mà không gây tác dụng phụ toàn thân. Đối với các trường hợp nặng, phẫu thuật cắt dịch kính (vitrectomy) được chỉ định để lấy mẫu bệnh phẩm và loại bỏ ổ nhiễm trùng. Việc sử dụng corticosteroid cần thận trọng, đặc biệt tránh dùng trong nhiễm nấm cho đến khi có kết quả vi sinh. Trong các ca nhiễm trùng do nấm hoặc nhiễm trùng dai dẳng, việc lấy bỏ túi bao (capsulectomy) hoặc lấy bỏ thủy tinh thể nhân tạo (IOL explantation) có thể cần thiết để loại bỏ hoàn toàn ổ vi khuẩn.

Bình luận: Tài liệu nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chẩn đoán sớm và thái độ xử trí tích cực. Một điểm lưu ý quan trọng là sự khác biệt trong quản lý giữa viêm nội nhãn do vi khuẩn (cần can thiệp rất sớm) và do nấm (diễn tiến chậm, cần theo dõi sát và có thể cần phẫu thuật lấy bỏ IOL). Hạn chế của tài liệu là dựa trên kinh nghiệm lâm sàng và báo cáo ca, thiếu các dữ liệu từ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT) quy mô lớn để đưa ra phác đồ chuẩn hóa cho mọi tình huống.
  • Luôn nghi ngờ viêm nội nhãn nhiễm trùng ở mọi trường hợp viêm sau phẫu thuật cho đến khi có bằng chứng ngược lại.
  • Siêu âm B-scan là bắt buộc khi môi trường trong suốt bị che khuất.
  • Cân nhắc lấy bỏ IOL và túi bao trong các trường hợp nhiễm trùng dai dẳng hoặc nhiễm nấm.
  • Sử dụng kháng sinh tiêm nội nhãn theo kinh nghiệm (thường là Vancomycin và Ceftazidime) trong khi chờ kết quả nuôi cấy.
  • Theo dõi sát bệnh nhân, nếu có dấu hiệu xấu đi sau điều trị nội khoa, cần chỉ định phẫu thuật cắt dịch kính sớm.

Tài liệu tham khảo:

Kushell, D., et al., 2026, Exogenous Endophthalmitis An Ophthalmic Emergency – Etiology Diagnosis and Manage, AIOC 2026 IC83, Video ID: 5OWqCS0gXCI.

Xem thêm