Viêm võng mạc do virus: Cấp cứu nhãn khoa và các thách thức trong chẩn đoán, điều trị

Bs Ngô Hữu Thế
24.10.26
Last Updated

Bài giảng tại hội nghị AIOC 2026 (chủ đề: Viral Retinitis Real Emergency in Uveitis) trình bày các ca lâm sàng về viêm võng mạc do virus, nhấn mạnh tầm quan trọng của chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời để bảo tồn thị lực. Viêm võng mạc do virus là một tình trạng cấp cứu nhãn khoa, đòi hỏi sự phối hợp giữa thăm khám lâm sàng kỹ lưỡng và các xét nghiệm hỗ trợ như PCR để xác định chính xác tác nhân gây bệnh.

Ca lâm sàng 1: Hoại tử võng mạc cấp tính (ARN)

Bệnh nhân nam 60 tuổi nhập viện với triệu chứng mờ mắt, đỏ và đau mắt trái trong 2 tuần, đã sử dụng thuốc nhỏ mắt brimonidine và steroid tại chỗ. Thăm khám ghi nhận viêm màng bồ đào trước nhẹ, các nốt và tủa sau giác mạc (keratic precipitates - KP) sắc tố. Do tiền phòng nông và góc tiền phòng hẹp, bệnh nhân được trì hoãn thủ thuật YAG PI và giãn đồng tử. Khi quan sát qua đồng tử chưa giãn, bác sĩ phát hiện một vùng hoại tử võng mạc nhỏ, chẩn đoán xác định là hoại tử võng mạc cấp tính (Acute Retinal Necrosis - ARN). Bệnh nhân được điều trị bằng acyclovir đường tĩnh mạch (IVA), sau đó chuyển sang valacyclovir đường uống. Mặc dù thị lực ban đầu đạt 6/6, bệnh nhân tiến triển bong võng mạc do rách (rhegmatogenous retinal detachment - RD) sau 1 tháng và cần phẫu thuật cắt dịch kính, bơm dầu silicon, thị lực cuối cùng đạt 6/18.

Ca lâm sàng 2: ARN kháng trị

Bệnh nhân nam 43-45 tuổi có tiền sử viêm não do virus đã điều trị bằng thuốc kháng virus đường uống. 10 tháng sau, bệnh nhân giảm thị lực mắt trái, thăm khám ghi nhận hoại tử võng mạc cấp tính, xét nghiệm thủy dịch (aqueous humor - ACAP) dương tính với HSV với tải lượng virus gần 800.000 bản sao DNA. Mặc dù được điều trị bằng thuốc kháng virus đường tĩnh mạch và nội nhãn, tình trạng không cải thiện, tải lượng virus qua qPCR tăng lên vào ngày 12 và ngày 19. Đến ngày 21, tổn thương bắt đầu lành. Sau 8 tháng, thị lực ổn định ở mức 6/60 với võng mạc áp nhưng có teo gai thị một phần.

Chẩn đoán phân biệt và vai trò của OCT

Chẩn đoán viêm võng mạc đôi khi gây nhầm lẫn, ví dụ như trường hợp viêm mạch máu ngoại vi ban đầu nghi ngờ do Toxoplasma nhưng sau đó xác định là HSV2 qua PCR. Chụp cắt lớp võng mạc (Optical Coherence Tomography - OCT) hỗ trợ phân biệt viêm võng mạc (retinitis) và viêm võng mạc - hắc mạc (retinochoroiditis). Trong viêm võng mạc, OCT cho thấy sự xáo trộn và phá hủy các lớp võng mạc, trong khi hắc mạc tương đối được bảo tồn. Ngược lại, viêm võng mạc - hắc mạc do Toxoplasma có sự tham gia sớm của hắc mạc, tổn thương võng mạc tăng phản xạ và viêm dịch kính (vitritis) tạo hình ảnh "đèn pha trong sương mù" (headlight in the fog).

Các tình huống hiếm gặp và kết luận

Tác giả báo cáo các ca bệnh hiếm như viêm võng mạc do EBV (tương tự zoster nhưng không đáp ứng với acyclovir/ganciclovir, chỉ đáp ứng với foscarnet) và bệnh lý võng mạc do sởi. Tác giả nhấn mạnh: (1) Cần thăm khám đáy mắt kỹ lưỡng để chẩn đoán xác định; (2) PCR và OCT là công cụ hữu ích trong các ca khó; (3) Tránh tiêm corticosteroid tại chỗ hoặc quanh nhãn cầu nếu nghi ngờ nguyên nhân nhiễm trùng; (4) Luôn theo dõi tác dụng phụ của thuốc kháng virus.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ bong võng mạc trong ARNHơn 60% bệnh nhân
Thời gian trung bình từ khởi phát đến bong võng mạcKhoảng 1,5 tháng (dao động 1-3 tháng)
Tác nhân phổ biến nhất trong ARNZoster virus
Tải lượng virus HSV (ca 2)Gần 800.000 bản sao DNA
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh việc tránh tiêm steroid nội nhãn khi nghi ngờ viêm võng mạc do virus là một cảnh báo quan trọng trong thực hành lâm sàng, vì steroid có thể làm trầm trọng thêm tình trạng nhiễm trùng. Việc sử dụng PCR thủy dịch là tiêu chuẩn vàng để xác định tác nhân trong các ca kháng trị hoặc không điển hình.
  • Thực hiện thăm khám đáy mắt toàn diện cho mọi bệnh nhân nghi ngờ viêm màng bồ đào.
  • Chỉ định xét nghiệm PCR thủy dịch sớm đối với các ca viêm võng mạc không đáp ứng điều trị hoặc nghi ngờ nhiễm trùng.
  • Tuyệt đối tránh tiêm corticosteroid tại chỗ/nội nhãn khi chưa loại trừ nguyên nhân nhiễm trùng.
  • Theo dõi sát chức năng thận và các thông số hệ thống khi sử dụng thuốc kháng virus đường tĩnh mạch kéo dài.

Tài liệu tham khảo:

Vinita Girish Rao, 2026, Viral Retinitis Real Emergency in Uveitis, AIOC 2026 IC9, Video ID: w2Tras_Ihrg.

Xem thêm