Thoái hóa hoàng điểm tuổi già tân mạch (nAMD) là nguyên nhân hàng đầu gây mất thị lực trung tâm không hồi phục trên toàn cầu, với tỷ lệ xơ hóa dưới võng mạc (subretinal fibrosis) tăng dần theo thời gian theo dõi ngay cả khi đã điều trị bằng thuốc kháng VEGF (anti-VEGF) (Li et al., 2026). Bài tổng quan này đề xuất mô hình khung hai trục (dual-axis framework) để tổ chức các bằng chứng lâm sàng và thực nghiệm về cơ chế xơ hóa, bao gồm trục tổn thương-viêm và trục tái lập trình tế bào.
Gánh nặng lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh
Tỷ lệ xơ hóa dưới võng mạc tăng theo thời gian theo dõi, với một phân tích gộp cho thấy tỷ lệ xơ hóa là 13% ở thời điểm ban đầu và tăng lên 32%, 36%, và 56% lần lượt tại 12, 24, và 60 tháng (Li et al., 2026). Trong các nghiên cứu AREDS2, 9,4% (56/594) mắt có thị lực tốt nhất (BCVA) ≤20/200 sau 2 năm điều trị kháng VEGF. Chẩn đoán hiện nay dựa trên các dấu hiệu hình ảnh gián tiếp vì chưa có tiêu chuẩn vàng mô bệnh học trong thực hành lâm sàng. OCT thường cho thấy tổn thương dưới võng mạc tăng phản xạ (SHRM - Subretinal hyperreflective material), trong khi FA và FAF hỗ trợ xác định sẹo xơ hóa.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ xơ hóa (12, 24, 60 tháng) | 32%, 36%, 56% |
| Tỷ lệ xơ hóa sau 10 năm theo dõi | 62,7% và 71% |
| Độ nhạy SD-OCT cho xơ hóa | 0,88 và 0,84 |
| Độ đặc hiệu SD-OCT cho xơ hóa | 0,56 và 0,57 |
Bình luận: Thông tin theo Li et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc thiếu tiêu chuẩn vàng chẩn đoán xơ hóa khiến các nghiên cứu lâm sàng khó so sánh trực tiếp.
Yếu tố nguy cơ xơ hóa dưới võng mạc
Các yếu tố nguy cơ đã được xác lập bao gồm hoạt tính tổn thương cao, kiểu hình tân mạch (MNV) cổ điển, thị lực ban đầu kém, kích thước tổn thương lớn, chẩn đoán muộn và biến động độ dày võng mạc (Li et al., 2026). Sự hiện diện của SHRM dai dẳng là một yếu tố dự báo mạnh mẽ cho quá trình chuyển đổi xơ hóa. Vai trò của dịch võng mạc (IRF và SRF) vẫn còn tranh cãi, với một số nghiên cứu cho rằng SRF có thể có tác dụng bảo vệ, trong khi IRF liên quan đến nguy cơ xơ hóa cao hơn.
Mô hình động vật nghiên cứu xơ hóa
Nhiều mô hình động vật đã được thiết lập để nghiên cứu cơ chế bệnh sinh, bao gồm mô hình laser gây tân mạch (LI-CNV) đơn giai đoạn và hai giai đoạn, mô hình cấy Matrigel, và các mô hình di truyền (Vldlr-/- mice, JR5558 mice) (Li et al., 2026). Mỗi mô hình có ưu và nhược điểm riêng trong việc tái tạo các đặc điểm bệnh lý của xơ hóa ở người, như viêm, lắng đọng ECM, và sự chuyển đổi kiểu hình tế bào.
Cơ chế bệnh sinh: Trục tổn thương-viêm và tái lập trình tế bào
Cơ chế xơ hóa được tổ chức thành hai trục tương tác: trục tổn thương-viêm (injury-inflammation axis) thiết lập môi trường vi mô tiền xơ hóa thông qua rò rỉ mạch máu và viêm mãn tính; và trục tái lập trình tế bào (cellular reprogramming axis) mô tả sự chuyển đổi kiểu hình của các tế bào võng mạc và miễn dịch (như EMT, EndMT, MMT) thành các tế bào sản xuất ECM (Li et al., 2026). Sự tương tác giữa hai trục này thông qua các tín hiệu TGF-β, bổ thể và cơ học tạo ra vòng lặp phản hồi duy trì sẹo xơ hóa.
Tiềm năng điều trị mới
Các chiến lược điều trị đang chuyển dịch từ tập trung vào tân mạch sang nhắm vào các mạng lưới tín hiệu xơ hóa (Li et al., 2026). Các thuốc như RXI-109 (nhắm vào CTGF) và ISTH0036 (nhắm vào TGF-β2) đang được nghiên cứu trong các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn sớm. Tuy nhiên, việc dịch chuyển từ nghiên cứu tiền lâm sàng sang lâm sàng vẫn gặp nhiều thách thức do sự khác biệt giữa mô hình động vật và bệnh lý ở người.
- Theo dõi sát SHRM trên OCT để đánh giá nguy cơ xơ hóa.
- Cân nhắc các yếu tố nguy cơ như kiểu hình MNV và biến động dịch võng mạc trong tiên lượng.
- Nhận diện xơ hóa là quá trình bệnh lý chủ động, không chỉ là kết quả thụ động của tân mạch.
- Cập nhật các thử nghiệm lâm sàng về thuốc chống xơ hóa mới ngoài kháng VEGF.
Tài liệu tham khảo:
Xieyichang Li, Ruiyi Yan, Yike Huang, Weihong Yu, 2026, Subretinal fibrosis in neovascular age-related macular degeneration: From clinical features to fibrotic mechanisms and therapeutic opportunities, Survey of Ophthalmology, doi:10.1016/j.survophthal.2026.10.007