Nguy cơ sức khỏe nhãn khoa từ vi nhựa và nano nhựa: Tổng quan hệ thống

Bs Ngô Hữu Thế
26.10.26
Last Updated

Nghiên cứu tổng quan của Huang et al. (2026) đã tổng hợp dữ liệu từ 134 bài báo khoa học, xác định sự hiện diện và tác động độc tính của vi nhựa và nano nhựa (micro- and nano-plastics - MNPs) đối với các mô nhãn khoa ở người và mô hình động vật. MNPs là các chất gây ô nhiễm môi trường phổ biến, có khả năng xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp, tiêu hóa và tiếp xúc trực tiếp với mắt, gây ra các phản ứng bệnh lý thông qua cơ chế stress oxy hóa, viêm và phá vỡ hàng rào mô.

Nguồn gốc và đặc điểm giải phóng MNPs từ vật liệu nhãn khoa

Phần lớn các vật liệu nhãn khoa chứa thành phần nhựa không được thiết kế để sử dụng suốt đời, tạo ra nguồn ô nhiễm MNPs đáng kể bao gồm kính mắt, kính áp tròng, thuốc nhỏ mắt, thủy tinh thể nhân tạo, chất thay thế dịch kính, thiết bị dẫn lưu glaucoma và vật tư phẫu thuật dùng một lần. Với sự gia tăng của cận thị, số lượng người đeo kính tăng cao, dẫn đến sự gia tăng MNPs từ gọng kính và kính áp tròng. Quá trình mài kính tạo ra nước thải chứa lượng lớn MNPs, chủ yếu là polystyrene (PS) và polymethyl methacrylate (PMMA) với kích thước từ 150 nm đến 300 µm. Ước tính khoảng 5770 tấn rác thải kính áp tròng chứa MNPs 2 µm được thải ra toàn cầu mỗi năm. Một cặp kính áp tròng đeo 10 giờ mỗi ngày có thể giải phóng khoảng 90.698 MNPs mỗi năm. Sau 900 giờ chiếu xạ (tương đương 90 ngày tiếp xúc ánh sáng mặt trời tự nhiên), diện tích MNPs giải phóng tăng gấp chín lần so với 300 giờ, kèm theo sự gia tăng độ nhám bề mặt và các mảnh vụn lớn do giòn hóa vật liệu.

Phân bố, loại và nồng độ MNPs trong mô nhãn khoa người

Các công nghệ tiên tiến đã phát hiện MNPs trong nhiều mô nhãn khoa bao gồm nước mắt, mộng thịt, tuyến meibomian, giác mạc, thủy dịch, mạng lưới bè, dịch kính và võng mạc. Các mô bề mặt nhãn khoa tiếp xúc trực tiếp với không khí và da quanh mắt chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Trong nước mắt và tuyến meibomian, các loại MNPs như PE, PVC, PS, PP và PC đã được phát hiện. Nồng độ PE và PVC trong tuyến meibomian đạt mức trung bình lần lượt là 63,0 µg/g và 14,0 µg/g, có tương quan thuận với diện tích tuyến meibomian còn lại. Tại giác mạc, Ivarsen et al. (2004) đã phát hiện 2100–4200 hạt dưới vạt LASIK ở hai bệnh nhân trong thời gian theo dõi 1 năm, với đa số hạt có đường kính nhỏ hơn 5 µm. Trong thủy dịch, nồng độ MNPs lên tới 22,24 µg/g, trong khi tại võng mạc, nồng độ trung bình của PS, PE, PP, PVC và PMMA lần lượt là 2,29; 16,45; 4,33; 19,65 và 6,49 µg/g.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Cỡ mẫu nghiên cứu134 bài báo được chọn
Nồng độ MNPs tối đa trong mô63,0 µg/g
Kích thước hạt phổ biến< 100 µm
Nồng độ PE trong tuyến meibomian63,0 µg/g (trung vị)
Nồng độ PVC trong tuyến meibomian14,0 µg/g (trung vị)
Số lượng hạt dưới vạt LASIK2100–4200 hạt
Bình luận: Thông tin theo Huang et al. (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về nồng độ MNPs trong mô người chủ yếu thu thập từ các mẫu bệnh phẩm phẫu thuật, do đó cần thận trọng khi ngoại suy cho quần thể khỏe mạnh. Hạn chế lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt các nhóm chứng khỏe mạnh trong các nghiên cứu lâm sàng.

Cơ chế độc tính và tác động bệnh lý

MNPs gây ra các khiếm khuyết phát triển nhãn khoa, mỏng võng mạc, tổn thương biểu mô giác mạc, mất tế bào đài (goblet cell) và phá vỡ hàng rào máu-võng mạc (blood-retinal barrier). Các nghiên cứu tế bào cho thấy sự giảm khả năng sống sót của tế bào phụ thuộc vào nồng độ và kích thước, tăng stress oxy hóa, apoptosis và giải phóng cytokine gây viêm. Cơ chế chính bao gồm sự xâm nhập của MNPs vào môi trường vi mô nhãn khoa, kích hoạt các phản ứng bệnh lý. Đặc biệt, MNPs nhỏ hơn 1 µm có khả năng vượt qua các hàng rào sinh học. Sự tích tụ MNPs trong mạng lưới bè (kích thước 20-75 µm) và mô cạnh ống Schlemm (0,5-20 µm) ở bệnh nhân glaucoma góc mở nguyên phát cho thấy cơ chế giữ lại phụ thuộc kích thước có thể góp phần vào bệnh sinh của glaucoma.

  • Ưu tiên sử dụng vật liệu nhãn khoa có khả năng phân hủy sinh học để giảm thiểu nguồn phát thải MNPs.
  • Cải thiện thông gió trong nhà và sử dụng máy lọc không khí để giảm nồng độ MNPs trong môi trường sống.
  • Hạn chế sử dụng các sản phẩm nhựa dùng một lần như chai nước nhựa, hộp đựng thực phẩm nhựa để giảm tích tụ MNPs trong máu.
  • Bổ sung các chất chống oxy hóa như astaxanthin, vitamin C, vitamin E và lutein để hỗ trợ giảm thiểu tổn thương oxy hóa do MNPs.
  • Cần chú ý đặc biệt đến nguy cơ nhiễm khuẩn iatrogenic (do thầy thuốc) trong quá trình phẫu thuật nhãn khoa từ vật tư tiêu hao.

Tài liệu tham khảo:

Huang, X., Ye, Y., Chen, H., Magnuson, J.T., Ji, Y., Sun, L., Qiu, W., Zeng, K., 2026, Ocular health risks posed by micro- and nano-plastics: A review, Ecotoxicology and Environmental Safety, 325, 120912, DOI: 10.1016/j.ecoenv.2026.120912

Xem thêm