Bệnh lý hắc võng mạc xuất huyết xuất tiết ngoại biên (Peripheral Exudative Hemorrhagic Chorioretinopathy - PEHCR) là một bệnh lý võng mạc ngoại biên đặc trưng bởi sự bong biểu mô sắc tố võng mạc (Retinal Pigment Epithelium - RPE) kèm theo xuất huyết, xuất tiết hoặc cả hai. Nghiên cứu hệ thống đầu tiên của Shields và cộng sự (2009) trên 173 mắt đã thiết lập các tiêu chuẩn chẩn đoán cho thực thể này, bao gồm sự hiện diện của máu hoặc xuất tiết dưới võng mạc/dưới RPE ở vùng ngoại biên, hoặc bằng chứng của tân mạch hắc mạc (Choroidal Neovascularization - CNV).
Dịch tễ học
Tuổi trung bình của bệnh nhân PEHCR dao động từ 70-80 tuổi. Mặc dù Mantel và cộng sự (2009) đề xuất loại trừ chẩn đoán PEHCR ở người dưới 60 tuổi dựa trên dữ liệu quần thể da trắng, các nghiên cứu tại châu Á đã ghi nhận bệnh ở bệnh nhân từ 36-48 tuổi (8 ca) và thậm chí một trường hợp 18 tuổi. Đa số bệnh nhân là nữ, với tỷ lệ từ 55% đến 79%. Tỷ lệ mắc bệnh chính xác vẫn chưa được xác định do phần lớn bệnh nhân không có triệu chứng. Tỷ lệ tổn thương hai mắt dao động rộng từ 15,9% đến 55,6%, trong đó các nghiên cứu với ít nhất 50 mắt báo cáo tỷ lệ từ 24,4% đến 31%. Tăng huyết áp và đái tháo đường là các yếu tố nguy cơ hệ thống phổ biến nhất, với tỷ lệ lần lượt là 44%–67% và 5,6%–25%.
Biểu hiện lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh
PEHCR thường không có triệu chứng, với tỷ lệ không triệu chứng từ 42%–45% trong các nghiên cứu có ít nhất 50 bệnh nhân. Khi có triệu chứng, bệnh nhân thường giảm thị lực, khiếm khuyết thị trường, biến dạng hình ảnh, ám điểm, ruồi bay và chớp sáng. Tổn thương thường nằm giữa đường xích đạo và ora serrata, ưu tiên phía thái dương (đặc biệt là góc phần tư dưới thái dương). Dựa trên đặc điểm xuất huyết và xuất tiết, PEHCR được phân loại thành thể xuất huyết, thể xuất tiết và thể hỗn hợp. Xuất huyết dịch kính (Vitreous Hemorrhage - VH) xảy ra trong 10%–41,9% các trường hợp. Chẩn đoán hình ảnh đa phương thức là cần thiết, trong đó FFA cho thấy các vùng tăng huỳnh quang muộn không đều gợi ý rò rỉ từ tân mạch, trong khi ICGA có thể xác định mạng lưới tân mạch hắc mạc và các điểm tăng huỳnh quang dạng polyp.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Cỡ mẫu nghiên cứu Shields (2009) | 173 mắt |
| Tỷ lệ nữ giới | 55% - 79% |
| Tỷ lệ tổn thương hai mắt (nghiên cứu >= 50 mắt) | 24,4% - 31% |
| Tỷ lệ tăng huyết áp | 44% - 67% |
| Tỷ lệ đái tháo đường | 5,6% - 25% |
| Tỷ lệ xuất huyết dịch kính | 10% - 41,9% |
Bình luận: Thông tin theo Mai và cộng sự (2026); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các dữ liệu về dịch tễ và hình ảnh cho thấy sự chồng lấp đáng kể giữa PEHCR và bệnh lý hắc mạc dạng polyp (PCV). Hạn chế lớn nhất của các nghiên cứu hiện tại là thiết kế hồi cứu và sự thiếu hụt các tiêu chuẩn điều trị thống nhất.
Chẩn đoán phân biệt
PEHCR cần được phân biệt với u hắc mạc ác tính (Choroidal Melanoma - CM) và u lympho võng mạc-dịch kính nguyên phát (Primary Vitreoretinal Lymphoma - PVRL). CM thường có màu nâu hoặc không sắc tố, nằm giữa hoàng điểm và xích đạo, trong khi PEHCR thường có màu đỏ sẫm đến đen, nằm giữa xích đạo và ora serrata. PVRL thường biểu hiện các tổn thương màu kem vàng ở nhiều góc phần tư. Các phương pháp như siêu âm B-scan, test hấp thụ phốt pho phóng xạ (32P), và sinh thiết dịch kính là các công cụ hỗ trợ quan trọng.
Cơ chế bệnh sinh và các bệnh lý liên quan
Cơ chế bệnh sinh của PEHCR được cho là liên quan chặt chẽ đến tân mạch hắc mạc. Các nghiên cứu gần đây ủng hộ việc phân loại PEHCR như một phân nhóm ngoại biên của PCV và thuộc phổ bệnh lý hắc mạc dày (pachychoroid spectrum). Các đặc điểm như quá tải tĩnh mạch xoáy (vortex vein overload), dày hắc mạc vùng và giãn lớp Haller được ghi nhận. Một giả thuyết khác cho rằng các lực cơ học thoáng qua có thể gây xuất huyết từ các mạch máu mỏng manh trong màng Bruch, giải thích cho các trường hợp không có tân mạch trên FFA.
Quản lý
Hầu hết các trường hợp PEHCR tự giới hạn và chỉ cần theo dõi. Đối với các trường hợp có biến chứng hoặc nguy cơ đe dọa hoàng điểm, các chiến lược bao gồm tiêm anti-VEGF, cắt dịch kính, laser quang đông, liệu pháp quang động (PDT) và áp lạnh. Tiêm anti-VEGF có thể ổn định tổn thương và thúc đẩy hấp thụ dịch, nhưng lợi ích chức năng vẫn còn tranh cãi. Cắt dịch kính được chỉ định cho các trường hợp xuất huyết dịch kính dai dẳng hoặc bong võng mạc.
- Theo dõi định kỳ là chiến lược đầu tay cho các trường hợp không triệu chứng.
- Tiêm anti-VEGF nên được cân nhắc khi có bằng chứng tân mạch hắc mạc đe dọa hoàng điểm.
- Cắt dịch kính là lựa chọn ưu tiên cho xuất huyết dịch kính dai dẳng gây giảm thị lực nghiêm trọng.
- Cần thận trọng khi sử dụng laser hoặc áp lạnh do nguy cơ gây xuất huyết hoặc xơ hóa thứ phát.
- Cần đánh giá kỹ lưỡng để loại trừ u ác tính trước khi quyết định can thiệp xâm lấn.
Tài liệu tham khảo:
Shiya Mai, Jun Chen, Bingyu Li, Xinran Sun, Xuhui Yu, 2026, Peripheral exudative hemorrhagic chorioretinopathy: A comprehensive review of clinical features, differential diagnosis, pathogenesis-related disease spectra, and management, Survey of Ophthalmology, DOI: 10.1016/j.survophthal.2026.10.011