Nghiên cứu tổng quan của Tadesse và cộng sự (2026) về bệnh Wilson (Wilson Disease - WD) tại Châu Phi đã tổng hợp dữ liệu từ các báo cáo ca lâm sàng và nghiên cứu hồi cứu, nhấn mạnh tình trạng chẩn đoán muộn do hạn chế về cơ sở hạ tầng y tế. WD là một rối loạn di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường do đột biến gen ATP7B, dẫn đến rối loạn chuyển hóa đồng và tích tụ độc hại tại gan và não.
Dịch tễ học
Tỷ lệ mắc bệnh WD toàn cầu ước tính là 1/30.000 người, tuy nhiên tỷ lệ này cao hơn ở các quần thể có tỷ lệ hôn nhân cận huyết cao. Tại Châu Phi, phần lớn các nghiên cứu được thực hiện tại Bắc Phi (Morocco, Ai Cập) do cơ sở hạ tầng y tế phát triển hơn. Các quốc gia khác như Ethiopia, Nigeria, Algeria, Tunisia, Senegal và Nam Phi cũng ghi nhận các ca bệnh lẻ tẻ. Sự thiếu hụt các công cụ chẩn đoán như xét nghiệm ceruloplasmin huyết thanh, đồng niệu 24 giờ, khám đèn khe (slit-lamp examination) và xét nghiệm di truyền tại các cơ sở y tế tuyến dưới là rào cản lớn dẫn đến tình trạng chẩn đoán sai hoặc bỏ sót bệnh.
Biểu hiện lâm sàng
Bệnh biểu hiện đa dạng, trong đó bệnh gan là dấu hiệu khởi phát ở 40-60% bệnh nhân. Các triệu chứng thần kinh xuất hiện ở 18-68% bệnh nhân, thường gặp ở độ tuổi 20-30, dù đã có báo cáo ở trẻ 6 tuổi và người lớn 72 tuổi. Các biểu hiện thần kinh bao gồm rối loạn vận động, run, loạn trương lực cơ và các vấn đề tâm thần. Biểu hiện tại mắt bao gồm vòng Kayser-Fleischer và đục thủy tinh thể hình hoa hướng dương (sunflower cataract). Một nghiên cứu hồi cứu trên 46 bệnh nhân nhi tại Morocco cho thấy 22 bệnh nhân có triệu chứng thần kinh/tâm thần, trong đó 15 bệnh nhân bị loạn vận ngôn (dysarthria).
Bệnh Wilson và hôn nhân cận huyết
Tỷ lệ mắc bệnh cao hơn (1/3.000 đến 1/10.000) ở các cộng đồng có tỷ lệ hôn nhân cận huyết cao. Dữ liệu từ Morocco cho thấy tỷ lệ liên quan huyết thống giữa cha mẹ của bệnh nhân WD dao động từ 54% đến 63,3%, với 53,7% là con của các cặp anh chị em họ đời thứ nhất. Tại Ai Cập, 75% gia đình có bệnh nhân WD ghi nhận có quan hệ huyết thống.
Chẩn đoán
Chẩn đoán dựa trên tiền sử lâm sàng và xét nghiệm sinh hóa. Thang điểm Leipzig (Leipzig scoring) được sử dụng để hỗ trợ chẩn đoán: điểm ≥ 4 là xác định, 3 là có khả năng, ≤ 2 là không chắc chắn. Chẩn đoán hình ảnh (MRI não) thường cho thấy tín hiệu T1 cao ở nhân bèo (globus pallidus), nhân đuôi (putamen) và trung não, hoặc tín hiệu T2 cao ở thể vân (striatum). Một số trường hợp có hình ảnh "mặt gấu trúc khổng lồ" (face of the giant panda) ở vùng trung não.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ mắc toàn cầu | 1/30.000 người |
| Tỷ lệ gen ở người khỏe mạnh | 1/90 |
| Tỷ lệ mắc tại Costa Rica | 4,9/100.000 dân |
| Tỷ lệ bệnh nhân có vòng Kayser-Fleischer (có triệu chứng thần kinh) | 95% |
| Tỷ lệ bệnh nhân có vòng Kayser-Fleischer (không triệu chứng thần kinh) | 50-60% |
| Tỷ lệ bệnh nhân có triệu chứng gan khởi phát | 40-60% |
| Tỷ lệ bệnh nhân có triệu chứng thần kinh khởi phát | 18-68% |
| Tỷ lệ hôn nhân cận huyết (Morocco) | 54-63,3% |
Di truyền và quản lý
Gen ATP7B nằm trên cánh dài nhiễm sắc thể 13 (13q14-q21), gồm 21 exon. Hơn 800 đột biến gây bệnh đã được phát hiện. Quản lý bệnh đòi hỏi điều trị suốt đời bằng thuốc thải đồng (copper chelators) như D-penicillamine hoặc kẽm (zinc therapy) trong môi trường hạn chế nguồn lực. Ghép gan là phương pháp điều trị triệt để cho các trường hợp suy gan cấp hoặc bệnh giai đoạn cuối, tuy nhiên kinh nghiệm tại Châu Phi còn hạn chế.
Bình luận: Thông tin theo Tadesse et al., 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tầm soát gia đình đối với bệnh nhân mới chẩn đoán. Hạn chế của nghiên cứu là dữ liệu chủ yếu từ Bắc Phi, thiếu đại diện cho khu vực cận Sahara. Góc nhìn nhãn khoa (biên tập bổ sung, cần kiểm chứng): Vòng Kayser-Fleischer là dấu hiệu quan trọng nhưng không đặc hiệu 100% cho WD, cần phối hợp với xét nghiệm sinh hóa và di truyền để chẩn đoán xác định.
- Tầm soát gia đình bắt buộc cho mọi bệnh nhân mới chẩn đoán.
- Đưa bệnh Wilson vào chẩn đoán phân biệt cho các trường hợp bệnh gan không rõ nguyên nhân hoặc rối loạn vận động ở người trẻ.
- Tăng cường nhận thức và kỹ năng chẩn đoán cho bác sĩ tại các khu vực chưa có dữ liệu báo cáo.
- Cần thiết lập mạng lưới hợp tác khu vực và đăng ký di truyền chung để cải thiện quản lý bệnh.
Tài liệu tham khảo:
Tadesse, T.M., et al., 2026, A comprehensive literature review of Wilson Disease in Africa, eNeurologicalSci, 45, 100624, DOI: 10.1016/j.ensci.2026.100624.