Xử trí cấp cứu võng mạc cho phẫu thuật viên đục thủy tinh thể

Bs Ngô Hữu Thế
31.10.26
Last Updated

Tại hội thảo AIOC 2026, bài giảng của Dr. Rohan Jain về các tình trạng cấp cứu võng mạc đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nhận diện sớm các biến chứng trong phẫu thuật đục thủy tinh thể (cataract surgery). Các biến chứng võng mạc xảy ra ở khoảng 0,3% đến 1% các ca phẫu thuật, nhưng tác động lên thị lực có thể rất nghiêm trọng và vĩnh viễn nếu không được can thiệp kịp thời trong vòng vài giờ thay vì vài ngày.

Biến chứng liên quan đến gây tê

Các biến chứng do phong bế phẫu thuật (surgical block) có thể gây ra những hậu quả thảm khốc như xuất huyết sau nhãn cầu (retrobulbar hemorrhage), thủng nhãn cầu (globe perforation) và tổn thương thần kinh thị giác. Khi xảy ra thủng nhãn cầu, bệnh nhân thường có biểu hiện xuất huyết dịch kính và bong võng mạc. Ngoài ra, các biến chứng toàn thân có thể xảy ra do tiêm nhầm thuốc tê vào động mạch võng mạc hoặc động mạch mắt, dẫn đến co giật, mất ý thức, trụy tim mạch hoặc gây tê thân não.

Rơi nhân và xử trí

Rơi nhân (drop nucleus) là một tình huống khẩn cấp đòi hỏi phẫu thuật viên phải kiểm soát sự hoảng loạn để bảo tồn kết quả thị lực. Các dấu hiệu cảnh báo (red flags) bao gồm: tiền phòng sâu bất thường, mất mảnh nhân, mất phản xạ đỏ (red reflex) và sự xuất hiện của mảnh nhân trong tiền phòng. Khi gặp tình huống này, phẫu thuật viên cần dừng phẫu thuật ngay lập tức, bơm chất nhầy (viscoelastic substance) vào tiền phòng, khâu kín các vết mổ và chuyển tuyến đến bác sĩ chuyên khoa võng mạc (VR surgeon) trong ngày. Tuyệt đối không cố gắng lấy nhân ra khỏi dịch kính vì có thể gây rách võng mạc và bong võng mạc.

Rách và bong võng mạc

Bong võng mạc (retinal detachment) thường bắt đầu từ một vết rách (retinal tear). Các lực cơ học trong hoặc sau phẫu thuật gây co kéo, đặc biệt ở bệnh nhân cận thị nặng (high myopic patients). Bệnh nhân thường than phiền về chớp sáng (flashes) và ruồi bay (floaters). Nếu phát hiện sớm, có thể thực hiện laser võng mạc (laser retinopexy) hoặc áp lạnh (cryopexy) để dự phòng bong võng mạc toàn bộ. Nếu đã xảy ra bong võng mạc, đây là cấp cứu phẫu thuật cần can thiệp sớm để bảo tồn thị lực trung tâm.

Xuất huyết trên hắc mạc và viêm nội nhãn

Xuất huyết trên hắc mạc (suprachoroidal hemorrhage) có các yếu tố nguy cơ như tuổi cao, tăng huyết áp, hạ nhãn áp đột ngột hoặc thao tác quá mức trên nhãn cầu. Triệu chứng bao gồm đau dữ dội, tiền phòng nông, nhãn cầu cứng như đá và mất phản xạ đỏ. Xử trí bao gồm khâu kín các vết mổ và tạo áp lực nhẹ lên nhãn cầu. Đối với viêm nội nhãn (endophthalmitis), thời gian xuất hiện thường từ 2 đến 7 ngày sau phẫu thuật. Cần thực hiện lấy mẫu dịch kính (vitreous tap) và tiêm kháng sinh nội nhãn (intravitreal antibiotics) ngay lập tức, không nên chỉ dùng kháng sinh tại chỗ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ biến chứng võng mạc0,3% đến 1% các ca phẫu thuật
Thời gian xuất hiện viêm nội nhãn2 đến 7 ngày sau phẫu thuật
Thời gian chờ kết quả KOH5 đến 10 phút
Thời gian chờ kết quả Gram stain20 đến 25 phút
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các khuyến cáo về việc không cố gắng lấy nhân rơi trong dịch kính là rất quan trọng để tránh làm trầm trọng thêm tổn thương võng mạc. Việc sử dụng chất nhầy (OBD) cần thận trọng để tránh tăng áp lực nội nhãn quá mức.
  • Luôn thực hiện khám đáy mắt trực tiếp (direct fundus examination) khi bệnh nhân có triệu chứng sau phẫu thuật.
  • Không bao giờ trấn an bệnh nhân một cách mù quáng nếu có triệu chứng ruồi bay hoặc chớp sáng sau phẫu thuật.
  • Chuyển tuyến trong ngày đến bác sĩ võng mạc nếu nghi ngờ bong võng mạc hoặc viêm nội nhãn.
  • Tài liệu mọi biến chứng như rách bao sau (PCR) và thông báo rõ ràng cho bệnh nhân.
  • Trong viêm nội nhãn, không chỉ dựa vào kháng sinh tại chỗ, cần can thiệp lấy mẫu và tiêm kháng sinh nội nhãn sớm.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Rohan Jain, 2026, Retina Emergencies for Cataract surgeons Spot it or regret it, AIOS Editor Proceedings 2, Video ID: Q6fL6roAlss.

Xem thêm