Đặc điểm bệnh lý mắt do đái tháo đường: Phân loại và biểu hiện lâm sàng

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Chương 5 trong tài liệu của Vafidis (2000) cung cấp tổng quan về các biểu hiện lâm sàng của bệnh lý mắt do đái tháo đường, nhấn mạnh vào sự tiến triển của bệnh võng mạc đái tháo đường (diabetic retinopathy) và các biến chứng liên quan. Bệnh võng mạc đái tháo đường chủ yếu ảnh hưởng đến các mao mạch võng mạc, với các tổn thương đặc trưng bao gồm vi phình mạch, xuất huyết, xuất tiết và phù nề, phản ánh tình trạng tăng tính thấm mao mạch và thiếu máu cục bộ võng mạc.

Phân loại bệnh võng mạc đái tháo đường

Bệnh võng mạc đái tháo đường được phân loại thành bốn giai đoạn chính dựa trên các nhóm đặc điểm lâm sàng đặc trưng. Giai đoạn 1 là bệnh võng mạc đái tháo đường nền (background diabetic retinopathy), còn gọi là bệnh võng mạc không tăng sinh mức độ nhẹ hoặc trung bình. Giai đoạn 2 là bệnh võng mạc đái tháo đường tiền tăng sinh (pre-proliferative diabetic retinopathy), tương ứng với bệnh võng mạc không tăng sinh mức độ nặng hoặc rất nặng. Giai đoạn 3 là bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (proliferative diabetic retinopathy - PDR). Giai đoạn 4 là bệnh lý mắt đái tháo đường tiến triển (advanced diabetic eye disease), mô tả các biến chứng đe dọa thị lực của bệnh tăng sinh.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Giai đoạn 1Bệnh võng mạc đái tháo đường nền (không tăng sinh nhẹ/trung bình)
Giai đoạn 2Bệnh võng mạc đái tháo đường tiền tăng sinh (không tăng sinh nặng/rất nặng)
Giai đoạn 3Bệnh võng mạc đái tháo đường tăng sinh (PDR)
Giai đoạn 4Bệnh lý mắt đái tháo đường tiến triển (biến chứng của PDR)
Kích thước vi phình mạch10–100 μm
Định nghĩa CSMODày võng mạc trong vòng 500 μm tính từ trung tâm hoàng điểm
Nguy cơ PDR khi có IRMATăng gấp 4 lần trong vòng 1 năm
Nguy cơ PDR khi có xuất huyết sâuTăng gấp 4 lần trong vòng 1 năm

Đặc điểm lâm sàng chi tiết

Vi phình mạch (microaneurysms) là dấu hiệu sớm nhất, biểu hiện dưới dạng các chấm đỏ nhỏ (10–100 μm) tại cực sau. Phù nề (oedema) xảy ra do rò rỉ huyết thanh qua các mao mạch bị tổn thương, gây khó khăn cho thị lực nếu ảnh hưởng đến hoàng điểm. Xuất tiết cứng (hard exudates) là các lắng đọng protein huyết tương, thường có màu vàng trắng và ranh giới sắc nét. Xuất huyết võng mạc (haemorrhages) bao gồm các dạng chấm, đốm hoặc hình ngọn lửa (flame haemorrhages) dọc theo lớp sợi thần kinh. Các đốm bông (cotton wool spots) biểu hiện tình trạng tắc nghẽn động mạch nhỏ trong lớp sợi thần kinh, là dấu hiệu của thiếu máu cục bộ diện rộng.

Bệnh võng mạc tiền tăng sinh và tăng sinh

Bất thường vi mạch trong võng mạc (Intraretinal microvascular abnormalities - IRMA) là các mạch máu tân sinh trong mô võng mạc, không gây xuất huyết nhưng là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ cao. Bệnh võng mạc tăng sinh (PDR) đặc trưng bởi sự phát triển của tân mạch trên gai thị (NVD) hoặc tân mạch ở nơi khác (NVE). Các mạch máu này có thể vỡ gây xuất huyết dịch kính hoặc tạo mô xơ gây bong võng mạc do co kéo. Tân mạch mống mắt (rubeosis iridis) có thể dẫn đến glaucoma tân mạch, một biến chứng nghiêm trọng.

Bệnh lý mắt đái tháo đường không phải võng mạc

Đái tháo đường làm tăng nguy cơ đục thủy tinh thể (cataract), đặc biệt là đục vỏ hình bông tuyết ở bệnh nhân đái tháo đường type 1. Phẫu thuật đục thủy tinh thể ở bệnh nhân đái tháo đường có thể phức tạp do đồng tử khó giãn và nguy cơ viêm nhiễm cao. Ngoài ra, bệnh nhân có nguy cơ cao mắc glaucoma và liệt dây thần kinh sọ (thường gặp nhất là dây VI). Các tình trạng như cận thị nặng hoặc teo võng mạc do glaucoma tiến triển có thể mang lại sự bảo vệ tương đối khỏi bệnh võng mạc đái tháo đường nghiêm trọng.

Bình luận: Thông tin theo Vafidis (2000); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc khám võng mạc định kỳ cho mọi bệnh nhân đái tháo đường. Cần lưu ý rằng các định nghĩa về CSMO (Clinically Significant Macular Oedema) trong tài liệu dựa trên nghiên cứu ETDRS (1985), hiện nay thực hành lâm sàng đã chuyển dịch sang sử dụng OCT để đánh giá phù hoàng điểm thay vì chỉ dựa vào soi đáy mắt đơn thuần.
  • Thực hiện khám võng mạc giãn đồng tử cho tất cả bệnh nhân đái tháo đường để phát hiện sớm các tổn thương.
  • Nhận diện các dấu hiệu tiền tăng sinh như IRMA và xuất huyết sâu để dự báo nguy cơ tiến triển PDR trong 1 năm.
  • Phân biệt xuất tiết cứng với drusen để tránh chẩn đoán nhầm với thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD).
  • Cân nhắc điều trị laser ổn định võng mạc trước khi thực hiện phẫu thuật đục thủy tinh thể.

Tài liệu tham khảo:

Gillian C. Vafidis, 2000, Features of diabetic eye disease, Diabetic Eye Disease, Chapter 5, pp. 52-67.

Xem thêm