Trong chương 5 của cuốn sách The Dry Eye (2003), các tác giả đã tổng hợp và hệ thống hóa các phương pháp đánh giá thể tích nước mắt (tear volume). Thể tích nước mắt phủ trên bề mặt nhãn cầu ở người bình thường được ước tính dao động từ 2,74 ± 2,0 µL (Mathers và cộng sự, 1996) đến 7 µL (Mishima và cộng sự, 1966), phần lớn do tuyến lệ chính và các tuyến lệ phụ tiết ra. Các thử nghiệm đánh giá thể tích nước mắt trong lâm sàng được chia thành hai nhóm chính: thử nghiệm xâm lấn và thử nghiệm không xâm lấn.
Thử nghiệm xâm lấn đánh giá thể tích nước mắt
Thử nghiệm Schirmer (Schirmer test)
Được thiết kế lần đầu bởi Schirmer (1903), thử nghiệm Schirmer (Schirmer test) sử dụng dải giấy lọc mỏng kích thước dài 45 mm, rộng 5 mm với đầu móc dài 5 mm có mép bo tròn để gài vào mi dưới. Chiều dài dải giấy thấm ướt sau 5 phút là chỉ số phản ảnh thể tích nước mắt. Tuy nhiên, dải giấy gây kích thích bề mặt nhãn cầu, kích hoạt phản xạ tiết nước mắt từ tuyến lệ. Việc tra thuốc tê bề mặt như benoxinate 0,4% hoặc amethocaine 0,5% được đề xuất để ngăn phản xạ và đo lượng nước mắt tiết cơ bản (basal tear secretion) (Jones, 1966; Lamberts và cộng sự, 1979). Dù vậy, dải giấy vẫn tiếp xúc với bờ mi và lông mi, khiến nhiều nhà nghiên cứu kết luận Schirmer đo tốc độ dòng chảy nước mắt hơn là thể tích thực tế.
Điểm cắt (cut-off) truyền thống 5 mm trong 5 phút để phân biệt mắt khô và bình thường không đạt độ cậy cao: 17% mắt bình thường có kết quả Schirmer < 5 mm (Wright & Meger, 1962) và 32% mắt khô có kết quả Schirmer > 5 mm (Farrell và cộng sự, 1992). Kết quả Schirmer giảm đáng kể ở những bệnh nhân giảm cảm giác giác mạc do khô mắt nặng (Xu và cộng sự, 1996), hoặc sau phẫu thuật khúc xạ PRK (Ozdamar và cộng sự, 1999, n = 32 mắt) và LASIK (Aras và cộng sự, 2000, n = 28 mắt).
Thử nghiệm chỉ sợi cotton (Cotton thread test)
Thử nghiệm chỉ đỏ phenol (phenol red thread test - PRT) sử dụng sợi chỉ cotton nhuộm phẩm màu nhạy cảm với pH, chuyển từ màu vàng-cam sang đỏ-cam khi tiếp xúc với nước mắt nhờ cơ chế mao dẫn. Sản phẩm thương mại Zone-Quick™ (Showa Inc., Nhật Bản) có chiều dài 70 mm với móc 3 mm được đặt vào kết mạc mi dưới trong 15 giây. Ở mắt khô, chiều dài thấm ướt thường < 10 mm (trung bình 6,9 mm, Mainstone và cộng sự, 1996), trong khi ở mắt bình thường chỉ số này dao động từ 15,4 mm (Cho & Kwong, 1996) đến 27,4 mm (Little & Bruce, 1994).
Sợi chỉ GCU tự tạo (đường kính 0,2 mm, dài 50 mm, thời gian đặt 120 giây) đạt độ nhạy 86% và độ đặc hiệu 83% tại điểm cắt 20 mm để phân biệt giữa khô mắt thiếu nước (aqueous-deficient) và khô mắt không thiếu nước (non-aqueous-deficient) (Patel và cộng sự, 1998). Nghiên cứu ghi nhận giá trị thấm chỉ GCU ở bệnh nhân giả thủy tinh thể sau phẫu thuật đục thủy tinh thể (n = 40, tuổi trung bình 75) và bệnh nhân điều trị glaucoma bằng thuốc chẹn beta-adrenergic (n = 36, tuổi trung bình 77) có mức độ giảm tương đương với nhóm khô mắt thiếu nước (Patel và cộng sự, 1998).
Quang phổ huỳnh quang (Fluorophotometry)
Quang phổ huỳnh quang là phương pháp phòng thí nghiệm đo tốc độ dòng chảy và tốc độ thay thế nước mắt bằng cách nhỏ một lượng fluorescein kiểm soát và theo dõi sự suy giảm độ huỳnh quang theo thời gian. Dữ liệu quang phổ huỳnh quang cho thấy chỉ số thấm chỉ đỏ phenol không có sự tương quan trực tiếp với tốc độ dòng chảy nước mắt (Tomlinson và cộng sự, 2001). Cần lưu ý rằng cả hai phương pháp xâm lấn này đều có thể làm biến đổi chính thông số đang được đo lường.
| Chỉ số / Thử nghiệm xâm lấn | Kết quả và thông số theo tài liệu |
|---|---|
| Thể tích nước mắt bề mặt nhãn cầu | 2,74 ± 2,0 µL (Mathers 1996) đến 7 µL (Mishima 1966) |
| Kích thước dải giấy Schirmer | Dài 45 mm, rộng 5 mm, móc gấp 5 mm |
| Sai lệch điểm cắt Schirmer (5 mm/5 phút) | 17% mắt bình thường < 5 mm; 32% mắt khô > 5 mm |
| Zone-Quick PRT - Mắt khô vs Bình thường | Mắt khô: trung bình 6,9 mm (< 10 mm); Bình thường: 15,4 - 27,4 mm (đặt 15 giây) |
| Chỉ GCU (0,2 mm x 50 mm, đặt 120s) - Điểm cắt 20 mm | Độ nhạy 86%, độ đặc hiệu 83% (phân loại thiếu nước vs không thiếu nước) |
Thử nghiệm không xâm lấn đánh giá thể tích nước mắt
Chiều cao và độ cong liềm nước mắt (Tear meniscus height and curvature)
Khoảng 75–90% tổng thể tích nước mắt trên bề mặt nhãn cầu nằm ở liềm nước mắt mi trên và mi dưới (Holly, 1986). Trong thực hành lâm sàng, chiều cao liềm nước mắt (tear meniscus height - TMH) có thể đo đạc chính xác bằng kính hiển vi sinh học ở độ phóng đại ≥ 30× hoặc dùng hệ thống ghi hình độ phóng đại > 100×. Việc đo TMH không chỉ giúp phát hiện mắt khô mà còn hỗ trợ chẩn đoán tắc nghẽn hệ thống lệ đạo khi TMH tăng cao liên tục.
Ở người bình thường, TMH trung bình đạt 0,46 ± 0,17 mm, trong khi ở bệnh nhân khô mắt TMH giảm còn 0,24 ± 0,09 mm (Mainstone và cộng sự, 1996). Khi đeo kính xúc giác mềm thay thế hàng tháng, TMH phía trước kính giảm từ 40–50% so với bề mặt nhãn cầu không đeo kính (p < 0,0001 ở cả hai dòng kính Focus™ n = 46 và Surevue™ n = 28). Khi nhỏ fluorescein để quan sát liềm nước mắt, TMH ở mắt khô có thể tăng phản xạ 26% (từ 0,19 ± 0,09 mm lên 0,24 ± 0,11 mm, Oguz và cộng sự, 2000).
Bán kính cong liềm nước mắt (tear meniscus radius - TMR) liên quan chặt chẽ với TMH. TMR trung bình ở người bình thường là 0,37 mm và ở mắt khô là 0,26 mm (Yokoi và cộng sự, 2000a). Đo TMR bằng kỹ thuật phản xạ cho thấy sai số đo đơn lẻ là 11% ở mắt bình thường và 15% ở mắt khô. Ghi hình video cho thấy việc đặt sợi chỉ PRT làm TMH tăng đáng kể từ 0,41 mm lên 0,51 mm sau 15 giây ở mắt bình thường do phản xạ tiết nước mắt (Blades và cộng sự, 1999).
| Thông số liềm nước mắt (Meniscus) | Giá trị đo đạc lâm sàng theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ nước mắt tập trung tại liềm nước mắt | 75% - 90% tổng thể tích fluid trên bề mặt nhãn cầu (Holly 1986) |
| TMH người bình thường vs mắt khô | Bình thường: 0,46 ± 0,17 mm; Mắt khô: 0,24 ± 0,09 mm (Mainstone 1996) |
| TMH trước kính tiếp xúc mềm (Focus™ & Surevue™) | Giảm 40% - 50% so với không đeo kính (p < 0,0001) |
| Bán kính cong TMR bình thường vs mắt khô | Bình thường: 0,37 mm; Mắt khô: 0,26 mm (Yokoi 2000a) |
| Thay đổi TMH khi đặt chỉ PRT (15 giây) | Tăng từ 0,41 mm lên 0,51 mm ở người bình thường (Blades 1999) |
Bình luận: Thử nghiệm Schirmer dù vẫn được sử dụng rộng rãi nhưng có độ lặp lại kém và độ nhạy/độ đặc hiệu không cao trong việc chẩn đoán các trường hợp khô mắt nhẹ hoặc ranh giới (marginal dry eye). Các thử nghiệm ít xâm lấn hơn như chỉ đỏ phenol (PRT) cung cấp khả năng phân loại nhanh tình trạng thiếu nước mắt, nhưng vẫn kích hoạt phản xạ tiết nước mắt ở một mức độ nhất định làm tăng TMH từ 0,41 mm lên 0,51 mm. Do đó, việc kết hợp đánh giá không xâm lấn TMH trên sinh hiển vi với độ phóng đại ≥ 30× là phương pháp đáng tin cậy hơn để đánh giá thể tích nước mắt thực tế. Thông tin theo [The Dry Eye, 2003]; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng.
Các thay đổi trong thực hành lâm sàng
- Ưu tiên sử dụng phương pháp đo chiều cao liềm nước mắt (TMH) không xâm lấn trên sinh hiển vi độ phóng đại ≥ 30× thay vì phụ thuộc đơn độc vào thử nghiệm Schirmer.
- Cảnh giác với kết quả Schirmer âm tính hoặc dương tính giả do độ nhạy kém (17% mắt bình thường < 5 mm và 32% mắt khô > 5 mm).
- Đánh giá nguy cơ khô mắt ở bệnh nhân sau phẫu thuật khúc xạ (PRK, LASIK), sau phẫu thuật đục thủy tinh thể và bệnh nhân điều trị glaucoma dài hạn bằng thuốc chẹn beta-adrenergic.
- Sử dụng thử nghiệm chỉ đỏ phenol (PRT) khi cần phân biệt nhanh khô mắt thiếu nước và không thiếu nước với điểm cắt 20 mm (thời gian đặt 120 giây với chỉ GCU).
Tài liệu tham khảo:
Patel S., 2003, Assessment of Tear Volume, The Dry Eye, Chapter 5, pp. 37–46