Vai trò của tế bào thần kinh đệm võng mạc trong sinh lý và bệnh lý

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Tổng quan về tế bào thần kinh đệm võng mạc

Tế bào thần kinh đệm (retinal glia) đóng vai trò thiết yếu trong việc hỗ trợ cấu trúc và chức năng của võng mạc, được chia thành hai nhóm chính là microglia và macroglia (bao gồm tế bào Müller và tế bào hình sao). Theo Reichenbach và Bringmann (2022), các tế bào này không chỉ là khung đỡ mà còn tham gia tích cực vào quá trình chuyển hóa, cân bằng nội môi ion, và đáp ứng miễn dịch. Microglia là tế bào miễn dịch thường trú, trong khi macroglia tạo thành liên kết giải phẫu và chức năng giữa các neuron và các khoang trao đổi chất như mạch máu, dịch kính và khoang dưới võng mạc.

Tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE cells)

Tế bào biểu mô sắc tố võng mạc (RPE cells) là loại tế bào đệm biểu mô (ependymoglial cells) quan trọng nhất trong việc hỗ trợ tế bào thụ cảm ánh sáng. Các chức năng chính bao gồm duy trì hàng rào máu võng mạc ngoài (outer BRB), thực bào các đầu ngoài của tế bào thụ cảm ánh sáng, tái chế sắc tố thị giác và điều hòa cân bằng ion trong khoang dưới võng mạc. Sự vận chuyển nước qua RPE tạo ra áp lực âm giúp võng mạc bám chặt vào lớp RPE. Khi quá trình thực bào bị rối loạn do lão hóa, sự tích tụ lipofuscin và drusen có thể khởi phát bệnh thoái hóa hoàng điểm tuổi già (AMD).

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Nhiệt độ RPE khi hấp thụ ánh sángTrên 40°C
Tỷ lệ tiêu thụ oxy của tế bào thụ cảm ánh sáng3–4 lần cao hơn các neuron khác
Tỷ lệ oxy võng mạc tiêu thụ ban ngàyKhoảng 10% từ máu mạch mạc

Tế bào ít nhánh (Oligodendroglia)

Tế bào ít nhánh (oligodendroglia) chịu trách nhiệm tạo myelin cho các sợi thần kinh trong võng mạc ở một số loài động vật. Ở người, sự myelin hóa bất thường của lớp sợi thần kinh võng mạc (retinal NFL) do tế bào ít nhánh lạc chỗ xảy ra ở khoảng 1% dân số, thường liên quan đến các vấn đề thị giác như nhược thị (amblyopia). Myelin giúp tăng tốc độ dẫn truyền xung thần kinh của các sợi trục tế bào hạch võng mạc. Tuy nhiên, sự hiện diện của myelin trong võng mạc làm tăng tán xạ ánh sáng, gây giảm chất lượng hình ảnh.

Tế bào Microglia

Microglia là các đại thực bào đơn nhân có nguồn gốc từ trung bì, đóng vai trò là tế bào miễn dịch thường trú. Chúng có khả năng chuyển đổi hình thái từ dạng phân nhánh (ramified) sang dạng amip (amoeboid) khi được kích hoạt bởi các kích thích bệnh lý. Microglia bảo vệ neuron bằng cách loại bỏ mảnh vụn tế bào và sản xuất các yếu tố dinh dưỡng thần kinh. Tuy nhiên, sự kích hoạt kéo dài có thể dẫn đến viêm võng mạc mãn tính và thoái hóa thông qua việc giải phóng các cytokine gây độc và các gốc oxy hóa.

Tế bào hình sao võng mạc (Retinal astroglia)

Tế bào hình sao võng mạc (retinal astroglia) nằm chủ yếu ở lớp sợi thần kinh (NFL) và lớp tế bào hạch (GCL) của võng mạc có mạch máu. Chúng tạo thành một mạng lưới ba chiều kết nối qua các mối nối khe (gap junctions), tạo thành một hợp bào chức năng giúp điều hòa cân bằng nội môi ion và chuyển hóa. Sau chấn thương, tế bào hình sao trở nên hoạt hóa (astrogliosis), tăng biểu hiện GFAP (glial fibrillary acidic protein) để bảo vệ tế bào hạch, nhưng cũng có thể góp phần vào quá trình thoái hóa trong bệnh lý như glaucoma.

Tế bào đệm Müller (Müller glia)

Tế bào đệm Müller là loại tế bào đệm phổ biến nhất trong võng mạc, đóng vai trò trung tâm trong việc duy trì cấu trúc và chức năng võng mạc. Chúng hỗ trợ chuyển hóa neuron, điều hòa thể tích khoang ngoại bào và tái chế chất dẫn truyền thần kinh. Tế bào Müller có tính chất cơ học đàn hồi, giúp bảo vệ neuron khỏi chấn thương cơ học. Sự rối loạn chức năng của tế bào Müller là yếu tố then chốt trong bệnh sinh của phù hoàng điểm dạng nang (CME) và các bệnh lý võng mạc khác.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Số lượng tế bào Müller ở người4–5 triệu tế bào
Số lượng tế bào Müller ở thỏKhoảng 4.200.000 tế bào
Số lượng tế bào Müller ở rùaKhoảng 54.000 tế bào
Bình luận: Thông tin theo Reichenbach và Bringmann (2022); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các cơ chế về tế bào đệm Müller cho thấy tầm quan trọng của việc bảo tồn cấu trúc võng mạc trong phẫu thuật dịch kính võng mạc. Hạn chế của tài liệu là tập trung nhiều vào cơ chế sinh học cơ bản, cần thận trọng khi ngoại suy trực tiếp các kết quả thực nghiệm trên động vật sang thực hành lâm sàng ở người.
  • Theo dõi sát các dấu hiệu phù võng mạc do rối loạn chức năng tế bào đệm Müller trong các bệnh lý mạch máu.
  • Cân nhắc vai trò của viêm mãn tính do microglia trong các bệnh thoái hóa võng mạc.
  • Lưu ý sự thay đổi tính chất cơ học của võng mạc khi có sự hiện diện của các màng trước võng mạc (ERM).
  • Đánh giá sự toàn vẹn của hàng rào máu võng mạc trong các bệnh lý có liên quan đến sự suy giảm chức năng tế bào đệm.

Tài liệu tham khảo:

Reichenbach, A., Bringmann, A., 2022, Retinal glia, The Fovea, Elsevier Inc., trang 51-66, DOI: 10.1016/B978-0-323-90467-4.00003-6

Xem thêm