Phẫu thuật giải áp hốc mắt qua nội soi cho bệnh nhân bệnh mắt Graves

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Phẫu thuật giải áp hốc mắt qua nội soi (endoscopic orbital decompression) đã trở thành phương pháp phổ biến, chiếm khoảng 1/4 tổng số ca giải áp hốc mắt hàng năm tại Hoa Kỳ theo báo cáo của Ting và Sindwani (2014). Kỹ thuật này được mô tả lần đầu bởi Kennedy et al. (1990) và Michel et al. (1991), mang lại ưu điểm tránh sẹo ngoài mặt và cải thiện khả năng quan sát các cấu trúc giải phẫu quan trọng, đặc biệt là vùng đỉnh hốc mắt (orbital apex).

Chỉ định và kết quả lâm sàng

Bệnh mắt Graves (Graves orbitopathy) là chỉ định phổ biến nhất cho phẫu thuật giải áp hốc mắt qua nội soi. Bệnh thường trải qua giai đoạn viêm cấp tính và giai đoạn xơ hóa mãn tính; phẫu thuật thường được thực hiện trong giai đoạn mãn tính, trừ các trường hợp bệnh thần kinh thị giác (optic neuropathy) cấp tính cần can thiệp khẩn cấp. Các chỉ định khác bao gồm dẫn lưu máu tụ hốc mắt, áp xe dưới màng xương, cắt bỏ các tổn thương hốc mắt và nội sọ, hoặc thắt động mạch sàng trước qua nội soi qua mũi. Các nghiên cứu cho thấy bệnh nhân cải thiện đáng kể điểm số 22-item Sinonasal Outcomes Test sau 1 năm. Giảm lồi mắt (proptosis) đạt trung bình 3,2 mm với giải áp thành trong đơn thuần và tăng thêm 2,4 mm khi kết hợp giải áp thành ngoài. Nghiên cứu trên 7 bệnh nhân cho thấy thể tích hốc mắt tăng trung bình 7,3 cm3 khi giải áp thành trong và thành dưới, trong khi một nghiên cứu khác trên 12 bệnh nhân ghi nhận mức tăng 6,08 cm3 với giải áp thành trong đơn thuần.

Giải phẫu phẫu thuật

Việc nắm vững các mốc giải phẫu là yếu tố then chốt để đảm bảo an toàn. Thành trong hốc mắt được tạo bởi xương giấy (lamina papyracea), thường bị mỏng hoặc tiêu xương ở bệnh nhân Graves. Giới hạn trên của giải áp thành trong là nền sọ, ngách trán và vị trí các động mạch sàng. Giới hạn sau là góc bướm-sàng (sphenoethmoid angle). Cơ trực trong nằm cách crista ethmoidalis 1,5 cm. Việc xác định các tế bào sàng bướm (Onodi cells) và vị trí động mạch sàng trước, sàng sau cũng như ngách thị-cảnh (opticocarotid recess) là cực kỳ quan trọng trong các thủ thuật mở rộng.

Kỹ thuật phẫu thuật

Phẫu thuật có thể thực hiện một bên hoặc hai bên, theo giai đoạn hoặc đồng thời. Đối với bệnh nặng, cân nhắc giải áp ba thành (balanced three-wall decompression) kết hợp nội soi và đường mổ ngoài qua đường rạch mi bên. Mục tiêu đầu tiên là bộc lộ thành trong và thành dưới hốc mắt thông qua cắt mỏm móc (uncinectomy) và mở xoang hàm rộng. Mục tiêu thứ hai là loại bỏ xương thành trong và thành dưới. Xương giấy được bẻ gãy cẩn thận bằng thìa nạo (spoon curette) và nâng lên khỏi màng hốc mắt (periorbita). Sau khi loại bỏ xương, màng hốc mắt được rạch để mỡ hốc mắt thoát vị vào xoang sàng và xoang hàm. Việc duy trì một dải màng hốc mắt (periorbital sling) che phủ cơ trực trong có thể giúp giảm tỷ lệ song thị sau mổ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Giảm lồi mắt (giải áp thành trong)3,2 mm
Giảm lồi mắt (thêm giải áp thành ngoài)2,4 mm
Tăng thể tích hốc mắt (giải áp thành trong và dưới)7,3 cm3, nghiên cứu 7 bệnh nhân
Tăng thể tích hốc mắt (giải áp thành trong đơn thuần)6,08 cm3, nghiên cứu 12 bệnh nhân
Vị trí cơ trực trong1,5 cm trên crista ethmoidalis
Bình luận: Thông tin theo Ting & Sindwani (2014); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc phối hợp giữa bác sĩ tạo hình mắt và bác sĩ tai mũi họng là yếu tố quan trọng để tối ưu hóa thời gian phẫu thuật và kết quả chức năng. Cần lưu ý rằng song thị mới xuất hiện là biến chứng thường gặp do thay đổi vector lực của các cơ vận nhãn sau giải áp.
  • Sử dụng hướng dẫn hình ảnh trong mổ (intraoperative image guidance) nếu có để giảm nguy cơ biến chứng.
  • Duy trì dải màng hốc mắt (periorbital sling) để giảm thiểu nguy cơ song thị sau phẫu thuật.
  • Cẩn trọng khi loại bỏ xương ở vùng đỉnh hốc mắt (cách mặt xoang bướm 2 mm) vì đây là vị trí của vòng Zinn và dây thần kinh thị giác.
  • Thực hiện rạch màng hốc mắt theo hướng từ sau ra trước để tránh cản trở tầm nhìn do mỡ thoát vị.
  • Cân nhắc giải áp ba thành cho các trường hợp bệnh nặng để đạt được sự cân bằng tốt hơn cho hốc mắt.

Tài liệu tham khảo:

Ting, J. Y., & Sindwani, R., 2014, Endoscopic orbital decompression, Operative Techniques in Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 25(2), 213–217.

Xem thêm