Dẫn nhập
Hội chứng đau trung ương (central pain states) là tình trạng đau liên quan đến các rối loạn hệ thần kinh trung ương (CNS), được định nghĩa bởi Hiệp hội Nghiên cứu Đau Quốc tế (IASP) là đau khởi phát hoặc gây ra bởi tổn thương nguyên phát hoặc rối loạn chức năng của CNS. Các rối loạn kinh điển bao gồm đau sau đột quỵ, chấn thương tủy sống (spinal cord injury - SCI), chấn thương sọ não và xơ cứng rải rác (multiple sclerosis - MS).
Dịch tễ học đau trung ương
Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây đau trung ương tại não, với tỷ lệ lưu hành dao động từ 10% đến 55% bệnh nhân sau đột quỵ. Đau sau đột quỵ thường liên quan đến đột quỵ thiếu máu cục bộ hơn là xuất huyết. Các yếu tố nguy cơ bao gồm giới nữ, tuổi cao khi khởi phát đột quỵ, sử dụng statin, trầm cảm và các khiếm khuyết cảm giác. Đối với SCI, tỷ lệ đau được báo cáo từ 34% đến 94%, trong khi ở bệnh nhân MS là khoảng 29%. Đau trung ương thường khó điều trị và hiếm khi đạt được giảm đau hoàn toàn.
Phân loại đau
Phân loại đau tủy sống (ISCIP) chia đau thành 3 tầng: Tầng 1 (loại đau: đau do thụ thể, đau thần kinh), Tầng 2 (phân nhóm đau: đau cơ xương khớp, đau tạng, đau tại mức tổn thương, đau dưới mức tổn thương) và Tầng 3 (nguồn gốc nguyên phát). Đau thần kinh được phân chia dựa trên vùng tổn thương: tại mức (at-level), trên mức (above-level) và dưới mức (below-level). Hệ thống phân loại đau thần kinh yêu cầu thăm khám lâm sàng để xác định sự phân bố giải thần kinh hợp lý và bằng chứng tổn thương hệ thống cảm giác bản thể.
Cơ chế sinh lý bệnh
Đau trung ương có thể xuất phát từ sự thay đổi tính dẻo của thần kinh sau mất phân bố (deafferentation-induced plastic changes) kết hợp với tín hiệu bất thường từ các máy phát đau (pain generator) tại tủy sống. Sự mất cân bằng giữa các chất dẫn truyền thần kinh ức chế (GABA, opioid) và kích thích (glutamate, substance P) dẫn đến tình trạng tăng hưng phấn thần kinh. Các nghiên cứu hình ảnh chức năng cho thấy sự gia tăng glutamate trung ương ở bệnh nhân đau và sự giảm chất xám ở bệnh nhân đau mạn tính.
Biểu hiện lâm sàng
Đau trung ương thường khởi phát sau vài ngày đến vài tuần sau tổn thương CNS, biểu hiện dưới dạng loạn cảm (dysesthesia) hoặc đau dây thần kinh (neuralgia). Chất lượng đau có thể là bỏng rát, nhức, đau nhói hoặc tê rần. Các kích thích không gây đau như xúc giác, nhiệt, rung có thể làm trầm trọng thêm tình trạng đau. Hội chứng Dejerine-Roussy là một ví dụ điển hình với liệt nửa người thoái triển nhanh kèm khiếm khuyết cảm giác và đau kịch phát dữ dội.
Các lựa chọn điều trị
Điều trị đau trung ương đòi hỏi cách tiếp cận đa mô thức. Mục tiêu là cải thiện chức năng và giảm đau mà không gây tác dụng phụ không mong muốn. Các lựa chọn bao gồm dược lý, liệu pháp hành vi, vật lý trị liệu, điều biến thần kinh (neuromodulation) và phẫu thuật cắt bỏ.
| Chỉ số/Kết cục | Kết quả theo tài liệu |
|---|---|
| Tỷ lệ đau sau đột quỵ | 10% - 55% |
| Tỷ lệ đau ở bệnh nhân SCI | 34% - 94% |
| Tỷ lệ đau ở bệnh nhân MS | 29% |
| Cường độ đau (thang VAS) - Brainstem | 61 mm |
| Cường độ đau (thang VAS) - Suprathalamic | 50 mm |
| Cường độ đau (thang VAS) - Thalamic | 79 mm |
| Liều khởi đầu/duy trì Amitriptyline | 50-100 mg/ngày |
| Liều Lamotrigine (SCI) | 400 mg/ngày |
| Liều Lidocaine IV | 5 mg/kg trong 30 phút |
Bình luận: Thông tin theo Essentials of Pain Medicine, 2018; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Việc quản lý đau trung ương là thách thức lớn do cơ chế phức tạp và sự đáp ứng kém với các thuốc giảm đau thông thường. Các tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định mục tiêu điều trị thực tế. Hạn chế của tài liệu là các bằng chứng về hiệu quả của nhiều loại thuốc vẫn còn mâu thuẫn hoặc dựa trên các nghiên cứu quy mô nhỏ.
- Bắt đầu điều trị bằng thuốc chống trầm cảm ba vòng (TCA) như amitriptyline.
- Cân nhắc thêm thuốc ổn định màng tế bào (như gabapentin, pregabalin) ở bước thứ hai.
- Sử dụng opioid liều thấp chỉ ở một nhóm nhỏ bệnh nhân, không phải là lựa chọn đầu tay.
- Kết hợp liệu pháp tâm lý và hỗ trợ xã hội do nguy cơ tự sát cao ở bệnh nhân đau mạn tính.
- Đánh giá định kỳ mục tiêu điều trị và chức năng của bệnh nhân thay vì chỉ tập trung vào việc cắt cơn đau hoàn toàn.
Tài liệu tham khảo:
Julie H. Huang-Lionnet, Chad Brummett, Srinivasa N. Raja, 2018, Chapter 30: Central Pain States, Essentials of Pain Medicine, 4th Edition, pp. 251-260.