Đặc điểm lâm sàng, yếu tố nguy cơ và tiên lượng của xuất huyết trong đĩa thị kèm xuất huyết dưới võng mạc quanh đĩa

Bs Ngô Hữu Thế
17.11.26
Last Updated

Tổng quan hệ thống trên 21 nghiên cứu gồm 176 bệnh nhân với 181 mắt do Jia và cộng sự thực hiện (2026) cho thấy xuất huyết trong đĩa thị kèm xuất huyết dưới võng mạc quanh đĩa thị (intrapapillary hemorrhage with adjacent peripapillary subretinal hemorrhage - IHAPSH) và xuất huyết dưới võng mạc quanh đĩa thị (peripapillary subretinal hemorrhage - PPSH) là các hội chứng lành tính, tự giới hạn, chủ yếu gặp ở người trẻ cận thị châu Á.

Tổng quan và Đặt vấn đề

Xuất huyết quanh đĩa thị và gai thị là những phát hiện lâm sàng tương đối phổ biến với nhiều nguyên nhân khác nhau như thoái hóa hoàng điểm do tuổi già, tân mạch hoàng điểm, bệnh võng mạc tăng huyết áp hoặc đĩa thị có gai (optic disc drusen - ODD). Trong nhóm bệnh lý này, IHAPSH đại diện cho một hội chứng lâm sàng đặc thù nhưng chưa được nhận thức đầy đủ, xuất hiện chủ yếu ở người trẻ tuổi bị cận thị, đặc biệt là chủng tộc châu Á. Bệnh được Kokame và cộng sự mô tả lần đầu vào năm 2004 với đặc điểm xuất huyết trong gai thị kèm xuất huyết dưới võng mạc khu trú lân cận, tiên lượng thị giác tốt và tự thoái triển. Sau đó, Sibony và cộng sự báo cáo chuỗi ca lâm sàng không triệu chứng chỉ có xuất huyết dưới võng mạc quanh đĩa thị đơn độc và đề xuất thuật ngữ PPSH. Cả hai dạng này được cho là cùng biểu hiện trên một phổ bệnh lý do biến đổi cấu trúc gai thị cận thị.

Phương pháp Thu thập và Tiêu chuẩn Chọn lọc Dữ liệu

Tổng quan hệ thống được thực hiện theo tiêu chuẩn PRISMA và đăng ký trên PROSPERO (mã số CRD420261421599). Các cơ sở dữ liệu PubMed, Web of Science, Elsevier, CNKI và Wanfang được tìm kiếm từ khi thành lập đến tháng 6 năm 2026. Tiêu chuẩn chọn vào bao gồm các nghiên cứu quan sát, nghiên cứu bệnh-chứng, nghiên cứu cắt ngang, chuỗi ca bệnh và báo cáo ca bệnh chẩn đoán IHAPSH, PPSH hoặc xuất huyết bề mặt đĩa thị đơn độc. Tiêu chuẩn loại trừ gồm các trường hợp xuất huyết thứ phát do bệnh lý mạch máu võng mạc hoặc hoàng điểm như thoái hóa hoàng điểm tuổi già, tân mạch màng mạch, bệnh võng mạc đái tháo đường, tắc tĩnh mạch võng mạc hoặc các nguyên nhân rõ ràng khác. Đánh giá chất lượng phương pháp luận được thực hiện độc lập bằng bộ công cụ Joanna Briggs Institute (JBI Critical Appraisal Checklists).

Kết quả Lựa chọn Nghiên cứu và Đặc điểm Bệnh nhân

Tìm kiếm ban đầu ghi nhận 235 bản ghi, sau khi loại bỏ trùng lặp và sàng lọc toàn văn đã chọn lọc được 21 nghiên cứu thỏa mãn tiêu chuẩn với tổng cộng 176 bệnh nhân (181 mắt). Thời gian xuất bản kéo dài từ năm 1997 đến năm 2026. Hầu hết các nghiên cứu xuất phát từ các quốc gia Đông Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, chỉ có một số ít ca bệnh được ghi nhận ở quần thể phương Tây. Phần lớn dữ liệu tổng hợp từ các báo cáo ca bệnh, chuỗi ca bệnh hồi cứu và tiến cứu, phản ánh tính chất hiếm gặp của thực thể lâm sàng này trong thực hành nhãn khoa.

Yếu tố Nguy cơ Giải phẫu Học

Cận thị là yếu tố giải phẫu xuất hiện nhất quán nhất, ghi nhận ở 98.34% số mắt có dữ liệu (178/181 mắt). Khúc xạ tương đương hình cầu (SE) trung bình ở các lô nghiên cứu dao động từ -3.37 ± 1.77 D (Zou và cs), -4.00 ± 2.35 D (Lee và cs) đến -4.80 D (Sibony và cs), với khoảng rộng nhất từ -2.50 D đến -9.50 D (Kokame và cs). Bên cạnh cận thị, đĩa thị nhỏ chèn ép (small crowded optic disc) được ghi nhận ở 94.91% số mắt đánh giá (112/118 mắt) và đĩa thị nghiêng (tilted optic disc) xuất hiện ở 95.52% số mắt (128/134 mắt). Cấu trúc ống giác mạc nhỏ và sự gia tăng mật độ sợi thần kinh làm tăng áp lực cơ học tại vùng trước màng sàng. Cấu trúc hình khối bầu dục tăng phản xạ quanh đĩa thị (peripapillary hyperreflective ovoid mass-like structures - PHOMS) xuất hiện phổ biến trên chụp cắt lớp vi tính độ phân giải cao (OCT), trong khi gai đĩa thị vôi hóa (ODD) lại rất hiếm gặp.

Yếu tố Khởi phát và Biểu hiện Hình ảnh Xuất huyết

Khác với quan niệm lịch sử, kéo dãn dịch kính gai thị (vitreopapillary traction) chỉ được phát hiện ở 2.80% số mắt có dữ liệu hình ảnh (3/107 mắt). Yếu tố khởi phát liên quan đến nghiệm pháp Valsalva (tập thể dục nặng, ho, nôn, bê vặt nặng) chỉ ghi nhận ở 12.78% số mắt (17/133 mắt), trong khi 87.22% không phát hiện sự kiện kích hoạt rõ ràng. Về kiểu hình xuất huyết trên 174 mắt đánh giá: Type B (xuất huyết đĩa thị kết hợp xuất huyết dưới võng mạc quanh đĩa) chiếm tỷ lệ cao nhất với 40.80% (71 mắt); Type C (xuất huyết đĩa thị, dưới võng mạc kèm xuất huyết dịch kính) chiếm 36.20% (63 mắt); Type A (chỉ xuất huyết dưới võng mạc quanh đĩa) chiếm 22.99% (40 mắt); Type D (xuất huyết đĩa thị đơn độc) ghi nhận 0.00% (0 mắt). Xuất huyết tập trung chủ yếu ở phía mũi hoặc phía mũi trên của đĩa thị.

Chỉ số / Kết cụcKết quả theo tài liệu (số kèm qualifier)
Tổng số nghiên cứu và cỡ mẫu21 nghiên cứu, 176 bệnh nhân, 181 mắt (tổng quan hệ thống 1997-2026)
Tỷ lệ mắt bị cận thị98.34% (178/181 mắt, khúc xạ trung bình từ -3.37 D đến -4.80 D)
Đĩa thị nhỏ, chèn ép (Crowded disc)94.91% (112/118 mắt có dữ liệu đánh giá)
Đĩa thị nghiêng (Tilted disc)95.52% (128/134 mắt có dữ liệu đánh giá)
Kéo dãn dịch kính gai thị2.80% (3/107 mắt có dữ liệu siêu âm/OCT)
Yếu tố khởi phát Valsalva12.78% (17/133 mắt có tiền sử ghi nhận)
Phân loại xuất huyết Type B (Gai thị + Dưới võng mạc)40.80% (71/174 mắt phân loại)
Phân loại xuất huyết Type C (Kèm xuất huyết dịch kính)36.20% (63/174 mắt phân loại)
Phân loại xuất huyết Type A (Dưới võng mạc đơn độc)22.99% (40/174 mắt phân loại)

Điều trị và Tiên lượng Thị lực

Quản lý lâm sàng chủ yếu là theo dõi bảo tồn không can thiệp nội khoa hay phẫu thuật. Xuất huyết tự hấp thu hoàn toàn trong vòng vài tuần đến vài tháng. Tiên lượng thị lực lâu dài rất tốt, không có trường hợp nào được ghi nhận suy giảm thị lực vĩnh viễn, khuyết thị trường cố định hoặc bệnh lý thần kinh thị giác tiến triển do sự kiện xuất huyết. Tỷ lệ tái phát cực kỳ hiếm gặp và không có bằng chứng thuyết phục về xuất huyết tái phát trên cùng một mắt trong thời gian theo dõi.

Bàn luận và Mô hình Bệnh sinh Hợp nhất

Dựa trên các bằng chứng thu thập, tác giả đề xuất mô hình bệnh sinh hợp nhất: Sự tái cấu trúc gai thị do cận thị (bao gồm nghiêng đĩa thị, chèn ép gai thị, giảm kích thước ống củng mạc và sự hình thành PHOMS) tạo ra một vùng gai thị mỏng mong mỏng về cơ học và mạch máu. Vùng phía mũi đĩa thị chịu ứng suất cơ học mạn tính lớn nhất khi trục nhãn cầu kéo dài. Khi có các biến động huyết động tạm thời (như thay đổi áp lực máu, áp lực tưới máu mắt hoặc huyết áp tĩnh mạch do Valsalva), các mạch máu nhỏ quanh đĩa thị bị vỡ. Tùy thuộc vào độ sâu và vị trí vỡ mạch, xuất huyết có thể lan vào trong đĩa thị, khoảng dưới võng mạc hoặc khoang dịch kính.

Bình luận: Nghiên cứu tổng quan hệ thống này đã làm sáng tỏ bản chất lành tính của IHAPSH/PPSH, giúp lâm sàng tránh các can thiệp xâm lấn hoặc tiêm ức chế tân mạch (anti-VEGF) không cần thiết. Tuy nhiên, hạn chế của tổng quan này là hầu hết dữ liệu nguồn đến từ các báo cáo ca và chuỗi ca hồi cứu nhỏ ở người Đông Á, tồn tại lệch lạc thiên vị xuất bản (publication bias). Việc sử dụng chụp cắt lớp vi tính mạch máu (OCTA) cần được phiên giải cẩn thận vì khối xuất huyết có thể che lấp tín hiệu dòng chảy, gây chẩn đoán nhầm với tân mạch màng mạch (CNV).

Thay đổi thực hành lâm sàng

  • Nhận diện bản chất lành tính: Ở bệnh nhân trẻ tuổi, cận thị bị xuất huyết đĩa thị và dưới võng mạc quanh đĩa đột ngột, cần nghĩ đến IHAPSH/PPSH trước khi chẩn đoán các bệnh lý mạch máu nguy hiểm.
  • Tránh can thiệp xâm lấn: Ưu tiên theo dõi bảo tồn; không chỉ định tiêm anti-VEGF hoặc phẫu thuật cắt dịch kính khi không có bằng chứng tân mạch màng mạch rõ ràng.
  • Sử dụng OCT phân biệt cấu trúc: Dùng OCT độ phân giải cao để tìm PHOMS, đánh giá độ nghiêng gai thị và loại trừ gai đĩa thị vôi hóa (ODD) hoặc cơ chế kéo dãn dịch kính.
  • Thận trọng với OCTA: Không vội vã chẩn đoán tân mạch màng mạch dựa thuần túy vào khuyết tín hiệu trên OCTA khi có khối xuất huyết che lấp.

Tài liệu tham khảo:

Jia Y, Zhou H, Jiang L, He HL. Clinical characteristics, risk factors, and prognosis of intrapapillary hemorrhage and peripapillary subretinal hemorrhage: a systematic review. Photodiagnosis Photodyn Ther. 2026;62:105684. doi:10.1016/j.pdpdt.2026.105684.

Xem thêm