Đánh giá lâm sàng và kỹ thuật chẩn đoán trong lác không đồng hành (incomitant strabismus)

Bs Ngô Hữu Thế
8.11.26
Last Updated

Bài giảng tại hội thảo AIOC 2026 (IC136) của Dr. Jitendra Nenumal Jethani tập trung vào quy trình đánh giá lâm sàng và các kỹ thuật chẩn đoán cho bệnh nhân lác không đồng hành (incomitant strabismus). Lác không đồng hành được định nghĩa là tình trạng lệch trục thị giác mà tại đó độ lác (deviation) thay đổi tùy theo các hướng nhìn khác nhau, trái ngược với lác đồng hành.

Cơ sở sinh lý học trong lác không đồng hành

Việc hiểu rõ các quy luật vận nhãn là nền tảng để chẩn đoán lác không đồng hành. Hering's law (định luật Hering) về sự phân bố thần kinh bằng nhau quy định rằng các cơ cùng hướng (yoke muscles) tạo ra lực bằng nhau trong một trường nhìn nhất định. Ngược lại, Sherrington's law (định luật Sherrington) về sự phân bố thần kinh đối ứng quy định rằng các cơ đối vận (antagonist muscles) tạo ra các lực đối ứng. Ví dụ, khi cơ trực trên phải co, cơ chéo dưới phải tương ứng phải giãn. Sự mất cân bằng trong các cơ chế này dẫn đến tình trạng lác không đồng hành.

Khai thác bệnh sử lâm sàng

Quy trình khai thác bệnh sử cần bao quát các yếu tố: tính chất cấp tính hay mạn tính, khởi phát từ lúc sinh, tiền sử ngạt khi sinh, sinh non, triệu chứng song thị (diplopia), tư thế đầu bất thường (abnormal head posture), các khiếu nại toàn thân, biến thiên theo thời gian trong ngày (diurnal variation), tiền sử chấn thương, mất ý thức, và các can thiệp y khoa hoặc phẫu thuật trước đó (iatrogenic).

Quy trình thăm khám và chẩn đoán

Thăm khám bao gồm đánh giá tư thế đầu bất thường nhằm đạt được thị giác hai mắt (fusion) và mở rộng trường nhìn hai mắt. Các bước thăm khám thiết yếu bao gồm: đo thị lực tốt nhất (best corrected vision), đánh giá thần kinh thị giác, đo độ lác ở mọi vị trí nhìn, kiểm tra quá mức hoặc thiếu hụt vận nhãn, thực hiện diplopia charting (biểu đồ song thị) và Hess charting (biểu đồ Hess). Cover test (nghiệm pháp che mắt) là nền tảng của mọi thăm khám lác. Ngoài ra, cần đánh giá đáy mắt để kiểm tra xoay (torsion) và thực hiện các nghiệm pháp như Tensilon test nếu nghi ngờ bệnh lý nhược cơ.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Phạm vi bình thường góc disc-foveal0° đến 14°
Số lượng luận văn về AS OCT2 luận văn
Độ chính xác của AS OCTTrong giới hạn cho phép
Bình luận: Thông tin theo AIOC 2026; đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Tác giả nhấn mạnh vai trò của MRI trong việc xác định vị trí cơ bị lạc chỗ sau phẫu thuật, đặc biệt khi các chi tiết phẫu thuật cũ không rõ ràng. Việc sử dụng AS OCT (Anterior Segment Optical Coherence Tomography) được đề cập như một công cụ hỗ trợ, tuy nhiên cần lưu ý rằng độ chính xác của nó vẫn còn là chủ đề thảo luận trong cộng đồng chuyên môn.
  • Luôn thực hiện three-step test (nghiệm pháp 3 bước) khi bệnh nhân có biểu hiện lác đứng (hyper) để xác định cơ vận nhãn bị liệt.
  • Sử dụng forced duction test (nghiệm pháp cưỡng bức vận nhãn) để phân biệt giữa lác do liệt cơ (paretic) và lác do hạn chế cơ học (restrictive).
  • Chỉ định chẩn đoán hình ảnh (CT hoặc MRI) cho các trường hợp lác liệt khởi phát cấp tính ở bệnh nhân dưới 40 tuổi, có tiền sử chấn thương hoặc dấu hiệu thần kinh khu trú.
  • Sử dụng MRI để đánh giá caliber của cơ chéo trên trong nghi ngờ liệt cơ chéo trên bẩm sinh (cơ sẽ rất mỏng).
  • Cân nhắc AS OCT trong các trường hợp cần đánh giá vị trí cơ sau phẫu thuật khi không có hồ sơ phẫu thuật cũ.

Tài liệu tham khảo:

Dr. Jitendra Nenumal Jethani, 2026, Clinical Evaluation and Diagnostic Techniques, AIOC 2026 IC136, https://www.youtube.com/watch?v=-lJpNPsSl38

Xem thêm