Đánh giá tiền phẫu cho mắt giả thể thủy tinh và mắt có đặt thể thủy tinh nhân tạo

Bs Ngô Hữu Thế
20.11.26
Last Updated

Việc đánh giá tiền phẫu toàn diện cho mắt giả thể thủy tinh (aphakic) và mắt có đặt thể thủy tinh nhân tạo (pseudophakic) là yếu tố then chốt để tối ưu hóa kết quả phẫu thuật ghép giác mạc, theo tài liệu chuyên khảo về phẫu thuật giác mạc (Sugar, 2009). Các chỉ định như bệnh lý giác mạc bóng nước (bullous keratopathy) đòi hỏi bác sĩ phải nhận diện các bệnh lý không thuộc giác mạc đi kèm để lập kế hoạch phẫu thuật chính xác.

Lịch sử bệnh

Việc khai thác bệnh sử là bắt buộc để phát hiện các tình trạng như nhược thị (amblyopia), bệnh lý võng mạc, glaucoma hoặc bệnh lý thần kinh thị giác vốn có thể bị che lấp bởi giác mạc phù nề. Bác sĩ cần tìm hiểu chi tiết về cuộc phẫu thuật đục thể thủy tinh trước đó, bao gồm kỹ thuật thực hiện, tình trạng bao sau, dây chằng treo thể thủy tinh (zonules) và các biến chứng trong hoặc sau phẫu thuật. Thông tin về loại, công suất và vị trí của thể thủy tinh nhân tạo (intraocular lens - IOL) cần được thu thập từ hồ sơ hoặc thẻ đăng ký IOL của bệnh nhân. Ngoài ra, cần đánh giá tiền sử sử dụng corticosteroid để dự phòng tăng nhãn áp do thuốc.

Đánh giá chức năng thị giác

Đánh giá thị lực tối ưu (best-corrected visual acuity) và thị lực tiềm năng là bước quan trọng trong quyết định phẫu thuật. Các phương pháp như đo độ cong giác mạc (keratometry) hoặc sử dụng kính tiếp xúc cứng có thể giúp ước tính thị lực hậu phẫu. Các xét nghiệm như kiểm tra độ nhạy tương phản (contrast sensitivity) và kiểm tra lóa (glare testing) cung cấp cái nhìn thực tế hơn về chức năng thị giác so với bảng đo thị lực thông thường. Đối với các trường hợp giác mạc đục nặng, các phương pháp gián tiếp như kiểm tra phản xạ đồng tử (swinging flashlight test) giúp loại trừ các bệnh lý thần kinh thị giác hoặc võng mạc tiềm ẩn.

Kiểm tra chức năng võng mạc

Các hiện tượng nội nhãn (entoptic phenomena) như hiện tượng trường xanh (blue-field entoptic phenomenon) có thể hỗ trợ đánh giá chức năng hoàng điểm. Các phương pháp như đo thị lực bằng giao thoa kế laser (laser interferometric visual acuity) hoặc máy đo thị lực tiềm năng (Potential Acuity Meter - PAM) có giá trị dự báo nhưng bị hạn chế bởi độ đục của môi trường trong suốt. Siêu âm B-scan là công cụ sàng lọc nhanh và hiệu quả để phát hiện bong võng mạc, xuất huyết dịch kính hoặc khối u nội nhãn. Trong trường hợp có bong võng mạc, phẫu thuật kết hợp ghép giác mạc và cắt dịch kính qua pars plana với sự hỗ trợ của giác mạc giả tạm thời (temporary keratoprosthesis - TKP) có thể được cân nhắc.

Sàng lọc phù hoàng điểm dạng nang

Phù hoàng điểm dạng nang (cystoid macular edema - CME) là biến chứng đe dọa thị lực thường gặp nhất sau ghép giác mạc ở mắt có IOL, xảy ra ở khoảng 1/3 số ca và chiếm tới 2/3 các trường hợp thị lực kém. Việc thăm khám bằng đèn khe (slit-lamp examination) để tìm dịch kính trong tiền phòng giúp quyết định việc cắt dịch kính trước (anterior vitrectomy). Soi đáy mắt bằng kính lọc xanh (fluorescein angioscopy) có thể giúp phát hiện tình trạng đọng thuốc nhuộm tại hoàng điểm khi chụp mạch huỳnh quang không thực hiện được do giác mạc đục.

Khám giác mạc

Khám đèn khe cần chú ý đến tình trạng mi mắt, kết mạc và màng phim nước mắt. Bệnh lý viêm bờ mi (blepharitis) cần được điều trị trước phẫu thuật. Đối với bệnh lý giác mạc bóng nước, cần lưu ý rằng mức độ phù nề có thể thay đổi theo thời gian trong ngày; do đó, khám vào đầu ngày khi phù nề đạt mức tối đa là cần thiết. Mật độ tế bào nội mô dưới 500 tế bào/mm² gợi ý tình trạng mất bù nội mô sắp xảy ra. Kiểm soát nhãn áp là ưu tiên hàng đầu, vì khoảng 1/3 bệnh nhân có bệnh lý giác mạc bóng nước giả thể thủy tinh (PBK) đang sử dụng thuốc hạ nhãn áp.

Đánh giá thể thủy tinh nhân tạo

Cần đánh giá mối liên quan giữa IOL và các cấu trúc xung quanh bằng soi góc (gonioscopy) hoặc các phương pháp hình ảnh học hiện đại như siêu âm sinh hiển vi (ultrasound biomicroscopy) và chụp cắt lớp quang học phân đoạn trước (OCT). Các loại IOL cũ như loại hỗ trợ bằng mống mắt hoặc loại đặt tiền phòng vòng kín thường có kết quả kém và cần cân nhắc thay thế. Đối với mắt giả thể thủy tinh, việc đặt IOL thứ cấp là lựa chọn hợp lý với các kỹ thuật như khâu cố định vào củng mạc hoặc mống mắt.

Chỉ số/Kết cụcKết quả theo tài liệu
Tỷ lệ CME sau ghép giác mạcKhoảng 1/3 số mắt
Tỷ lệ bệnh nhân PBK dùng thuốc glaucomaKhoảng 1/3 số mắt
Mật độ tế bào nội mô gợi ý mất bù<500 tế bào/mm²
Bình luận: Thông tin theo Sugar (2009); đối chiếu guideline hiện hành khi áp dụng lâm sàng. Các phương pháp đánh giá thị lực tiềm năng như PAM hay giao thoa kế laser có độ tin cậy hạn chế trong môi trường giác mạc đục nặng, đây là một pitfall thường gặp khiến bác sĩ đánh giá quá cao khả năng phục hồi thị lực của bệnh nhân. Việc sử dụng kính tiếp xúc cứng để cải thiện thị lực tạm thời trong lúc khám là một kỹ thuật lâm sàng hữu ích nhưng thường bị bỏ qua.
  • Kiểm tra nhãn áp và điều trị ổn định trước khi thực hiện ghép giác mạc.
  • Thực hiện khám đèn khe vào đầu ngày để đánh giá chính xác mức độ phù giác mạc.
  • Sử dụng siêu âm B-scan để sàng lọc bong võng mạc ở mọi mắt có giác mạc đục trước phẫu thuật.
  • Cân nhắc thay thế các loại IOL cũ (hỗ trợ mống mắt, tiền phòng vòng kín) để giảm nguy cơ biến chứng nội mô.

Tài liệu tham khảo:

Sugar A, 2009, Aphakic and pseudophakic eyes, Corneal Surgery, 273-276.

Xem thêm